دکتر امین خرمیان در گفت و گو با ایسنا با اشاره به شرایط فعلی استان خوزستان اظهار کرد: برای مقابله با کمبود منابع آبی باید از نگاههای مقطعی و صرفاً مبتنی بر افزایش عرضه فاصله گرفت و به سمت مدیریت یکپارچه، علمی و بلندمدت منابع آب حرکت کرد. خوزستان اگرچه از استانهای مهم آبی کشور به شمار میآید، اما در سالهای اخیر تحت تأثیر کاهش آورد رودخانهها، تداوم خشکسالی، افزایش دما، تبخیر بالا، افت کیفیت آب در برخی مناطق و فشار همزمان بخشهای کشاورزی، شرب، صنعت و محیطزیست قرار داشته است.
وی ادامه داد: مساله امروز استان فقط کم شدن مقدار آب نیست، بلکه برهم خوردن تعادل میان منابع موجود و شیوه مصرف موجود است. به همین دلیل، اولین ضرورت این است که تصمیمگیری درباره آب در خوزستان بر مبنای مدیریت حوضهای و با در نظر گرفتن همه نیازها و محدودیتها انجام شود. در کنار این موضوع، کاهش تلفات در شبکههای انتقال و توزیع، اصلاح الگوی کشت، حفاظت از کیفیت منابع آب، توسعه استفاده از منابع آب غیرمتعارف و تقویت سامانههای پایش و دادهمحور، از مهمترین اقداماتی هستند که باید بهطور همزمان دنبال شوند. خوزستان بیش از آنکه به توسعه بیوقفه تامین آب نیاز داشته باشد، به مدیریت تقاضا، افزایش بهرهوری و بازنگری در الگوی مصرف نیاز دارد.
بهینهسازی مصرف آب باید با هدف افزایش بهرهوری باشد
عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص بهینهسازی مصرف آب در بخش کشاورزی، به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب در استان، تاکید کرد: بهینهسازی مصرف باید با هدف افزایش بهرهوری آب و نه صرفاً کاهش کمی مصرف دنبال شود. در واقع، مساله این نیست که فقط آب کمتری مصرف شود، بلکه باید با هر مترمکعب آب، تولید اقتصادیتر و پایدارتری به دست بیاید. برای تحقق این هدف، اصلاح الگوی کشت متناسب با شرایط واقعی هر منطقه در خوزستان بسیار مهم است. در استانی با این وسعت و تنوع، نمیتوان یک نسخه یکسان برای همه مناطق ارائه کرد.
وی افزود: باید محصولاتی در اولویت قرار گیرند که با شرایط اقلیمی، کیفیت آب، وضعیت خاک و واقعیتهای اقتصادی بهرهبرداران سازگاری بیشتری داشته باشند. در کنار آن، زمانبندی آبیاری باید بر اساس نیاز واقعی گیاه، مرحله رشد، شرایط جوی و وضعیت رطوبت خاک و نه صرفاً بر مبنای عادت یا تجربه سنتی انجام شود. بسیاری از مزارع استان هنوز ظرفیت بالایی برای صرفهجویی از طریق تسطیح دقیق اراضی، بهبود مدیریت مزرعه، اصلاح جویها، نوبتبندی بهتر تحویل آب و استفاده از ابزارهای ساده و پیشرفته پایش رطوبت خاک دارند. اگر نگاه ما از توسعه صرف سطح زیرکشت به سمت افزایش عملکرد و درآمد به ازای واحد آب مصرفی تغییر کند، میتوان هم تولیدات کشاورزی را حفظ کرد و هم فشار بر منابع آب را کاهش داد.
صنایع خوزستان باید خود را بخشی از راهحل مدیریت منابع آب بدانند
خرمیان به صنایع بزرگ استان اشاره و خاطرنشان کرد: استانی که میزبان صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، نیروگاهها و سایر فعالیتهای بزرگ صنعتی است، دیگر نمیتواند با الگوهای سنتی مصرف آب اداره شود. نخستین اقدام ضروری در این بخش، استقرار نظام دقیق حسابرسی و ممیزی آب است. هر صنعت باید بهطور شفاف بداند در کدام فرآیندها، با چه کیفیتی و به چه میزان آب مصرف میکند و در چه بخشهایی امکان کاهش، اصلاح یا بازچرخانی وجود دارد.
وی در ادامه استفاده مجدد از آب در چرخههای داخلی صنعت، بازچرخانی پساب فرآیندی، بهبود عملکرد سیستمهای خنککننده، کاهش نشت و اتلاف و جایگزینی آب خام با پساب تصفیهشده در مصارف غیرحساس را از مهمترین اقدامات مورد نیاز در صنایع استان برشمرد و بیان کرد: در شرایط فعلی، استفاده از آب باکیفیت برای مصارفی که میتواند با منابع جایگزین تامین شود، از نظر مدیریتی قابل دفاع نیست. همچنین لازم است شاخص شدت مصرف آب در صنایع تعریف و پایش شود تا هر واحد صنعتی نسبت به میزان مصرف خود به ازای هر واحد تولید پاسخگو باشد. در مجموع، صنعت در خوزستان باید خود را بخشی از راهحل مدیریت منابع آب بداند، نه صرفاً یکی از مصرفکنندگان آن.
سه عامل موثر در حوزه بازچرخانی آب
عضو هیات علمی دانشکده مهندسی آب و محیط زیست دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص فناوریهای بازیافت و استفاده مجدد از آب در صنایع استان گفت: فناوریهایی مانند اسمز معکوس، اولترافیلتراسیون، نانوفیلتراسیون، تصفیه پیشرفته شیمیایی و بیولوژیکی و طراحی مدارهای بسته مصرف آب، امروزه در بسیاری از صنایع دنیا و تا حدی در کشور ما تجربه شدهاند. در خوزستان نیز با توجه به حجم بالای مصرف آب در بخش صنعت، توسعه این فناوریها میتواند بسیار موثر باشد.
خرمیان با بیان اینکه توسعه این فناوریها فقط به نصب تجهیزات محدود نمیشود، اظهار کرد: یکی از چالشهای اصلی، هزینه اولیه نسبتاً بالا برای سرمایهگذاری است. چالش دیگر، بهرهبرداری و نگهداری مستمر و تخصصی از این سامانههاست، زیرا بسیاری از سیستمها در صورتی که بهدرستی مدیریت نشوند، بازدهی مورد انتظار را نخواهند داشت. همچنین در برخی صنایع، کیفیت پساب متغیر است و این موضوع طراحی و بهرهبرداری را پیچیدهتر میکند. از سوی دیگر، تا زمانی که برداشت آب خام برای برخی مصرفکنندگان ارزانتر از تصفیه و بازچرخانی تمام شود، انگیزه اقتصادی لازم برای اصلاح سریع شکل نمیگیرد. موفقیت در این حوزه نیازمند تلفیق سه عامل اصلی است: فناوری مناسب، مشوق و الزام اقتصادی و نظارت موثر.
هزینه بالای اجرای اولیه، نخستین چالش در استفاده از سیستمهای آبیاری مدرن
وی در خصوص استفاده از سیستمهای آبیاری مدرن در کشاورزی خوزستان گفت: در افکار عمومی گاهی این تصور وجود دارد که صرفا نصب یک سامانه نوین آبیاری، بهطور خودکار مصرف آب را کاهش میدهد و مساله را حل میکند، در حالی که در عمل، موفقیت این سامانهها به عوامل متعددی وابسته است. نخستین چالش، هزینه بالای اجرای اولیه است که برای بسیاری از کشاورزان، بهویژه بهرهبرداران کوچک و متوسط، مانع جدی محسوب میشود.
خرمیان ادامه داد: خوزستان از نظر بافت خاک، کیفیت آب، شوری، اندازه قطعات، نوع محصول و الگوی بهرهبرداری تنوع زیادی دارد و به همین دلیل، همه روشهای نوین آبیاری در همه نقاط استان به یک اندازه کارآمد نیستند. همچنین برخی سامانهها به دلیل کیفیت نامناسب آب یا وجود رسوب و شوری، با مشکلات فنی مانند گرفتگی و افت عملکرد مواجه میشوند. از سوی دیگر، نگهداری، تعمیرات و خدمات پس از فروش نیز در موفقیت این سیستمها بسیار مهم است. اگر کشاورز پس از نصب تجهیزات، آموزش کافی نبیند یا دسترسی مناسبی به خدمات پشتیبانی نداشته باشد، ممکن است سامانه به مرور از کارایی لازم خارج شود. بنابراین، آبیاری مدرن در خوزستان باید بهعنوان یک بسته کامل شامل انتخاب درست فناوری، آموزش، پشتیبانی، تامین مالی و مدیریت مزرعه و نه صرفاً یک تجهیز فنی دیده شود.
فاصله میان فناوری و توان اقتصادی کشاورز
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص مشکل دسترسی کشاورزان به تکنولوژیهای نوین برای مدیریت بهینه مصرف آب گفت: کشاورزان در بسیاری از مناطق خوزستان با مشکل دسترسی موثر به فناوریهای نوین روبهرو هستند. تاکید من بر واژه «دسترسی موثر» است، زیرا مساله فقط وجود فناوری در بازار نیست. فناوری زمانی واقعاً در دسترس کشاورز قرار میگیرد که از نظر قیمت، خدمات فنی، قابلیت اعتماد، آموزش و تامین قطعات برای او قابل استفاده باشد.
وی افزود: در حال حاضر، یکی از مشکلات اصلی این است که فاصله میان فناوریهای معرفیشده و توان اقتصادی بسیاری از کشاورزان زیاد است. برخی کشاورزان شاید با نام سامانههای هوشمند آبیاری، حسگرهای رطوبت خاک یا ابزارهای تصمیمیار آشنا باشند، اما استفاده از این فناوریها زمانی ممکن میشود که در قالبی کاربردی، ساده و متناسب با شرایط واقعی مزرعه ارائه شوند. از سوی دیگر، بخشی از جامعه کشاورزی به دلیل برخی تجربههای ناموفق گذشته، نسبت به فناوریهای جدید با احتیاط برخورد میکند. برای بهبود این وضعیت باید حمایت مالی و تسهیلات هدفمند وجود داشته باشد، آموزش کاربردی و مستمر و شبکه خدمات فنی و ترویجی تقویت شود. فناوری زمانی در مدیریت آب کشاورزی اثر واقعی خواهد داشت که به زبان اقتصادی و اجرایی برای کشاورز ترجمه شود.
کشت کمآببر میتواند در کاهش فشار بر منابع آب استان موثر باشد
خرمیان در خصوص تاثیر کشت محصولات کمآببر بر کاهش آب مصرفی گفت: کشت محصولات کمآببر در خوزستان بدون تردید میتواند در کاهش فشار بر منابع آب استان موثر باشد، اما این موضوع باید بهصورت دقیق و منطقهای دیده شود. نمیتوان صرفاً با یک توصیه کلی به کشاورزان گفت که محصولات کمآببر بکارند و انتظار داشت که مساله حل شود. هر تغییر در الگوی کشت باید متناسب با شرایط اقلیمی، کیفیت آب، ویژگیهای خاک، امکانات بازار، صنایع تبدیلی، ساختار معیشتی بهرهبرداران و سودآوری محصول باشد.
وی ادامه داد: از نظر فنی، جایگزینی تدریجی برخی کشتهای پرمصرف با محصولاتی که نیاز آبی متعادلتری دارند، میتواند اثر قابل توجهی در کاهش مصرف آب داشته باشد، اما این سیاست زمانی موفق میشود که همزمان با آن، سازوکارهای حمایتی لازم نیز فراهم باشد.
کشاورز باید مطمئن شود که اگر به سمت محصول جایگزین حرکت میکند، بازار فروش، حمایت بیمهای، آموزش فنی، خرید مناسب و امنیت درآمدی نیز وجود خواهد داشت. بنابراین، کشت محصولات کمآببر را باید یکی از ابزارهای مهم مدیریت تقاضای آب دانست، اما ابزاری در قالب یک برنامه جامع و نه به شکل دستوری و منفرد، میتواند اثر واقعی و پایدار داشته باشد.
باید از روشهای کلی و شعاری فاصله گرفت
عضو هیات علمی دانشکده مهندسی آب و محیط زیست دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص آگاهی مردم و کشاورزان خوزستان نسبت به اهمیت مصرف بهینه آب اظهار کرد: میتوان گفت که این آگاهی نسبت به گذشته افزایش یافته است، زیرا آثار تنش آبی و مشکلات ناشی از آن در سالهای اخیر ملموستر شده است. با این حال، هنوز میان آگاهی و رفتار فاصله وجود دارد. بسیاری از افراد بهصورت کلی میدانند که منابع آب محدود شده، اما تبدیل این شناخت به رفتار پایدار نیازمند سازوکارهای اجتماعی، آموزشی و اقتصادی است.
وی افزود: برای افزایش موثر آگاهی در خوزستان باید از روشهای کلی و شعاری فاصله گرفت و به سمت آموزشهای محلی، مستمر و مسالهمحور حرکت کرد. تجربه نشان میدهد که معرفی نمونههای موفق، استفاده از کشاورزان پیشرو، تقویت حضور مروجان در عرصه و پیوند دادن آموزش با منافع اقتصادی بهرهبردار، بسیار موثرتر از تبلیغات کلی است. همچنین در سطح عمومی، مدارس، رسانههای محلی، شوراهای روستایی، تشکلهای اجتماعی و دانشگاهها میتوانند نقش مهمی در نهادینه کردن فرهنگ مصرف بهینه آب ایفا کنند. آگاهیبخشی زمانی در خوزستان موفق خواهد بود که مردم احساس کنند مساله آب مستقیماً با آینده زندگی، معیشت، محیطزیست و امنیت منطقهای آنها پیوند دارد.
چالشهای آموزش و آگاهیبخشی در مناطق روستایی
خرمیان در خصوص چالشهای آموزش و آگاهیبخشی در مناطق روستایی گفت: یکی از مهمترین چالشهای آموزش و آگاهیبخشی در مناطق روستایی، فاصله میان آموزشهای رسمی و واقعیتهای روزمره کشاورز است. گاهی مطالبی ارائه میشود که از نظر علمی درست هستند، اما با محدودیتهای مالی، زمانی، فنی و اجرایی مزرعه تناسب کافی ندارند. در چنین شرایطی، کشاورز احساس میکند توصیهها کاربردی نیستند. چالش دیگر، نبود برنامههای ترویجی مستمر و مزرعهمحور است. آموزش اگر فقط به یک جلسه یا یک بروشور محدود شود، بهندرت میتواند رفتار را تغییر دهد.
وی ادامه داد: همچنین در برخی مناطق، محدودیت دسترسی به خدمات تخصصی، کمبود نیروی ترویج، فاصله جغرافیایی و حتی ضعف زیرساختهای ارتباطی، این روند را دشوارتر میکند. در کنار این مسائل، باید موضوع اعتماد را هم جدی گرفت. هر جا کشاورزان تجربه طرحهای نیمهکاره یا وعدههای عملینشده را داشته باشند، طبیعی است که نسبت به برنامههای جدید احتیاط کنند. برای رفع این مشکلات، باید آموزش از حالت صرفاً اداری خارج شود و به یک فرآیند مشارکتی، محلی و مستمر تبدیل شود. استفاده از مزارع نمایشی، کشاورزان پیشرو، توصیههای بومیسازیشده و پیوند دادن آموزش با تسهیلات و حمایتهای واقعی، میتواند اثرگذاری را بهمراتب بیشتر کند.
با تصفیه مناسب میتوان بخش مهمی از نیاز صنایع و فضای سبز را تامین کرد
عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص استفاده از ظرفیت منابع آبی غیرمتعارف مانند پسابها اظهار کرد: استفاده از این ظرفیتها یکی از ضرورتهای مدیریت آینده آب استان است. در شرایطی که فشار بر منابع آب متعارف بیشتر شده، طبیعی است که استفاده هدفمند از پساب تصفیهشده، زهآبهای قابل مدیریت، روانابها و دیگر منابع جایگزین بیشتر مورد توجه قرار گیرد. البته در این زمینه باید بسیار دقیق و علمی عمل کرد.
خرمیان بیان کرد: در مورد پسابها، اصل اساسی این است که سطح تصفیه و کیفیت نهایی آب باید متناسب با نوع مصرف باشد. همه پسابها برای همه کاربریها مناسب نیستند، اما با تصفیه مناسب میتوان بخش مهمی از نیاز صنایع، فضای سبز و حتی در برخی موارد کشاورزی کنترلشده را از این طریق تامین کرد. این کار نه تنها فشار بر منابع آب باکیفیت را کم میکند، بلکه از تخلیه نامناسب پساب به محیط جلوگیری خواهد کرد. در مورد آبهای سطحی نیز مساله فقط در دسترس بودن آب نیست، بلکه نحوه مدیریت زمانی و مکانی آن اهمیت زیادی دارد. بهطور کلی، منابع آب غیرمتعارف باید بهعنوان بخشی از سبد منابع آب استان و در چارچوب ضوابط دقیق فنی و بهداشتی و نه بهعنوان راهحلهای مقطعی و بدون برنامه دیده شوند.
مسائل اقتصادی، مهمترین موانع اجرای سیاستهای مصرف بهینه آب
خرمیان به موانع اجرای سیاستهای مصرف بهینه آب در خوزستان اشاره و خاطرنشان کرد: موانع اجرای سیاستهای مصرف بهینه آب در استان صرفاً فنی نیستند و اتفاقاً در بسیاری از موارد، عوامل اقتصادی، نهادی و اجتماعی نقش تعیینکنندهتری دارند. بدون تردید، مشکلات اقتصادی یکی
از مهمترین موانع است. اجرای طرحهای بهینهسازی مصرف آب، نوسازی زیرساختها، توسعه سامانههای نوین آبیاری، همه نیازمند سرمایهگذاری هستند. در شرایطی که هم منابع دولتی محدود است و هم بسیاری از بهرهبرداران با محدودیت نقدینگی روبهرو هستند، طبیعی است که اجرای این سیاستها با دشواری همراه شود.
استادیار گروه هیدرولوژی و منابع آب دانشگاه شهید چمران افزود: اما مساله فقط کمبود اعتبار نیست. در برخی موارد، چندگانگی در تصمیمگیری، نبود هماهنگی کافی میان دستگاههای مسئول، فاصله میان سیاستگذاری و اجرا و ضعف در نظارت مستمر، باعث میشود برنامههای خوب در مرحله اجرا اثرگذاری لازم را نداشته باشند. از سوی دیگر، برخی سیاستها اگر بدون در نظر گرفتن معیشت بهرهبرداران تدوین شوند، با مقاومت اجتماعی مواجه میشوند.
وی افزود: اگر قرار است سیاستهای مصرف بهینه آب در خوزستان واقعا موثر باشند، باید در قالب یک بسته هماهنگ شامل اصلاح اقتصادی، تقویت حکمرانی آب، بهبود زیرساختها، ارتقای آموزش و ترویج، مشارکت واقعی بهرهبرداران و حفاظت از کیفیت منابع آب دنبال شوند. بدون چنین نگاه جامعی، سیاستها یا به کندی پیش میروند یا اثر پایداری نخواهند داشت.
انتهای پیام
