«طلای سرخ» ایران، نماد کیفیت و میراث خراسان، امروز در گرداب چالشهای جهانی گرفتار شده است. موانع صادراتی و رقابت فزاینده، مسیر رسیدن زعفران از مزارع تا بازارهای جهانی را دشوار کرده و آینده این محصول استراتژیک را در هالهای از ابهام فرو برده است.
زعفران برای خیلی از ما فقط یک ادویه نیست؛ بخشی از زندگی، فرهنگ و حتی هویت ماست. محصولی که از دل زمینهای خشک و کمآب خراسان به دست میآید و با زحمت زیاد کشاورزان، راهی خانههای مردم داخل و خارج از کشور میشود. ایران سالهاست که به عنوان یکی از اصلیترین تولیدکنندگان زعفران در جهان شناخته میشود و نامش با این محصول گرانبها گره خورده است. زعفران ایرانی به خاطر کیفیت بالا، رنگ خوب و عطر خاصش همیشه طرفداران زیادی داشته و یکی از مهمترین کالاهای صادراتی کشور به حساب آمده است.
با وجود این جایگاه مهم، زعفران این روزها با مشکلات زیادی روبهرو است. بالا رفتن هزینههای تولید، سخت شدن صادرات، نبود مسیرهای مطمئن برای ارسال کالا و همچنین رقابت جدی کشورهای دیگر، کار را برای تولیدکننده و صادرکننده ایرانی سختتر کرده است. از طرف دیگر، کشورهایی مثل افغانستان نیز وارد این بازار شدهاند و با هزینههای کمتر، توانستهاند سهمی از بازار جهانی را به دست بیاورند؛ موضوعی که برای ایران، با توجه به سابقه و جایگاهی که در این حوزه دارد، نگرانکننده است.
از سوی دیگر، شرایط سیاسی و منطقهای نیز روی صادرات اثر گذاشته است. بسته شدن تنگه هرمز و سختتر شدن مسیرهای تجاری، رفتوآمد کالا را دشوارتر کرده و هزینهها را بالا برده است. در چنین وضعی، صادرکنندهای که باید با رقیب خارجی رقابت کند، عملا با دستهای بسته وارد میدان میشود. طبیعی است که اگر این روند ادامه پیدا کند، سود کشاورز کمتر میشود و جایگاه زعفران ایرانی در بازارهای جهانی به خطر میافتد.
به همین خاطر، برای بررسی آینده زعفران با عضو شورای سیاستگذاری جشنواره روز ملی زعفران و رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی به گفتوگو نشستیم تا از زبان آنها بشنویم که مشکلات اصلی چیست، چرا صادرات سخت شده و چه راهی برای بهتر شدن شرایط وجود دارد؟
محدودیتهای حملونقل هوایی، از گلوگاههای اصلی صادرات زعفران است
غلامرضا میری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به رشد قیمت این محصول در ماههای اخیر، اظهار کرد: زعفران نیز مانند سایر کالاها، با افزایش قیمت روبرو بوده است، اما این رشد در مقایسه با بسیاری از محصولات، شدید نبوده و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد برآورد میشود.
وی با بیان اینکه صادرات زعفران همچنان در حال انجام است، عنوان کرد: اگرچه صادرات متوقف نشده، اما در شرایط فعلی با مشکلات و ریسکهای بیشتری نسبت به گذشته مواجه است و هزینههای صادرات نیز افزایش یافته است. متأسفانه آمار صادرات زعفران برای ماههای بهمن، اسفند و فروردین از سوی گمرک منتشر نشده و به همین دلیل نمیتوان عدد دقیقی از میزان صادرات ارائه کرد، اما آنچه مسلم است، روند صادرات همچنان ادامه دارد.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی به عنوان یکی از اقلام استراتژیک کشاورزی ایران با ریسکها و هزینههای فزآینده همراه است، تصریح کرد: محدودیتهای حملونقل هوایی، یکی دیگر از گلوگاههای اصلی صادرات زعفران است. به دلیل ماهیت گرانقیمت و حساس این کالا، امکان استفاده از روشهای ریلی یا جادهای وجود ندارد؛ چرا که زمان طولانی این مسیرها میتواند کیفیت محصول را به شدت کاهش دهد.
میری ادامه داد: بنابراین، پرواز تنها راه ایمن برای صادرات زعفران است، اما کمبود پرواز به مقاصد اصلی باعث شده تا تجار مجبور به پرداخت هزینههای گزاف برای ارسال بار شود. همچنین محدودیتهای ایجاد شده در صادرات مستقیم به کشورهای حوزه خلیج فارس، بازرگانان را ناچار به استفاده از مسیرهای غیرمستقیم و پرهزینه از طریق کشورهایی همچون امارات کرده است.
وی با اشاره به وجود تقاضا برای زعفران ایرانی در بازارهای مختلف تصریح کرد: در برخی کشورها همچنان درخواست برای واردات زعفران وجود دارد، اما نبود پرواز مستقیم به تعدادی از مقاصد، صادرات را با مشکل مواجه کرده و مسیرهای جایگزین نیز هزینهبر هستند.
میری همچنین رقابت افغانستان در بازار زعفران را جدی دانست و افزود: در حالی که صادرکنندگان ایرانی درگیر محدودیتهای لجستیکی و بانکی هستند، رقیب شرقی با بهرهگیری از فضای باز تجاری و صادرات گسترده زعفران اعم از قانونی و غیرقانونی، به سرعت در حال جایگزینی ایران در بازارهای هدف سنتی است.
با جهش قیمت استقبال خوبی از خرید زعفران در قالب صندوقهای سرمایهگذاری صورت گرفت
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با اشاره به وضعیت تولید و قیمت زعفران در سال گذشته، گفت: در سال ۱۴۰۴ شاهد کاهش قابل توجهی در تولید زعفران بودیم که این امر منجر به جهش قیمتی از حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار تومان به ۱۸۰ تا ۱۹۰ هزار تومان شد. این رشد قیمتی که ناشی از کاهش تولید بود، این حبابی نبوده و روندی طبیعی محسوب میشد. پس از این جهش قیمتی، رشد زعفران نسبت به سایر محصولات و کالاها کمتر بوده است.
میری تاکید کرد: با این حال، در همان مقطع، استقبال خوبی از خرید زعفران در قالب صندوقهای سرمایهگذاری صورت گرفت. اگرچه در حال حاضر نیز افرادی که در این صندوقها سرمایهگذاری کردند، سودی معادل سود حاصل از برخی کالاهای دیگر به دست نیاوردهاند، اما صندوقهای سرمایهگذاری همچنان در تثبیت قیمت زعفران نقش مهمی ایفا میکنند. این صندوقها با اقدام به موقع در زمان برداشت محصول و خرید زعفران، به تقویت بازار کمک کرده و از افت شدید قیمت جلوگیری میکنند.
وی با اشاره به شرایط کنونی کشور و مشغلههای دولت، تصریح کرد: با وجود تمام این مسائل، رایزنیها برای تسهیل صادرات زعفران از سر گرفته شد. این موضوع بخشی از گردش روزمره مردم و اقتصاد کشور است. در گذشته، دولت با رایزنی با کشورهایی مانند عمان، مسیرهای کمهزینهتر و سریعتری را برای صادرات زعفران به بازارهای جهانی فراهم میکرد. تعیین کشوری به عنوان پایلوت صادراتی که مصلحت آن برای دولت و تجار هر دو طرف تأمین شود، میتوانست به ما کمک کند تا زعفران خود را با هزینه و زمان کمتر به مقاصد مختلف ارسال کنیم.
میری عنوان کرد: این اتفاق در گذشته با استفاده از دبی ممکن بود، اما با توجه به شرایط فعلی، نیاز به یافتن جایگزینی مناسب وجود دارد. متأسفانه ورود زعفران به افغانستان ممنوع است و این کشور ترانزیت را نیز پیچیده میکند. ادامه روند فعلی که زعفران ایران به دست تجار افغانستانی میافتد و مبدأ صادراتی به نام افغانستان ثبت میشود، برای کشورمان یک نقطه ضعف محسوب میشود.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی راهکار پیشنهادی خود را اینگونه تشریح کرد: اکنون نیز دیر نشده است. رایزنیها میتواند از سر گرفته شود تا کشوری دیگر غیر از افغانستان به عنوان مرکز ترانزیت و پایلوت صادرات زعفران ایران تعیین شود. عمان یکی از این گزینههاست، اما هزینهها در این مسیر بالاست. با این حال، با تسهیلاتی که دولت میتواند در زمینه حملونقل ترانزیتی قائل شود، این مسیر میتواند به یک راهکار عالی تبدیل گردد.
وی با توجه به پیشبینی افزایش تولید زعفران در سال جاری به دلیل بارندگیهای مناسب و وضعیت جوی مطلوب، خاطرنشان کرد: با نزدیک شدن به فصل برداشت و پیشبینی افزایش قابل توجه تولید، ضروری است که هرچه سریعتر این مسائل حل شوند تا در فصل محصول، مجبور نباشیم زعفران خود را از طریق افغانستان و به شکلی که به ضرر منافع ملی و تجار است، صادر کنیم. امیدوارم با اتخاذ تدابیر لازم، شاهد توقف صادرات زعفران نباشیم و این محصول استراتژیک به دست تاجران و صادرکنندگان افغانستانی نیفتد و مبدأ صادراتی آن همچنان ایران باقی بماند.
کاهش مصرف داخلی زعفران
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی در تشریح دلایل اهمیت انتخاب یک کشور ثالث برای ترانزیت زعفران، تفاوت اساسی با افغانستان را اینگونه توضیح داد: تفاوت اصلی در این است که افغانستان خود یک کشور تولیدکننده زعفران است. این امر به تجار افغانستانی اجازه میدهد تا زعفران ایرانی را با نام خود و به عنوان محصول کشور خودشان در بازارهای جهانی عرضه کنند. این در حالی است که کشورهایی مانند عمان یا سایر کشورهایی که خودشان تولیدکننده زعفران نیستند، چنین امکانی را ندارند و نمیتوانند زعفران وارداتی را به نام خودشان جا بزنند.
میری با اشاره به اینکه با توجه به کاهش مصرف داخلی حدود ۹۰ درصد از تولید زعفران کشورمان باید صادر شود، ادامه داد: این وضعیت، لزوم یافتن بهترین مسیرهای صادراتی را دوچندان میکند تا لطمهای به بازار خودمان نخورد و رقیب جدیدی برای خودمان در عرصه بینالمللی ایجاد نکنیم.
وی در خصوص صادرات به اروپا، ضمن تأیید وجود درخواست و صادرات فعلی به این منطقه، به تفاوت هزینهها اشاره کرد و افزود: در حال حاضر، زعفران را به مقصد کشورهایی مانند ایتالیا صادر میکنیم. روش فعلی، بهای تمام شده را برای خریدار اروپایی به شدت افزایش میدهد. یک تاجر ایرانی در مقایسه با یک تاجر افغانستانی، به دلیل هزینههای ترانزیت و واسطهگری، زعفران را کیلویی ۲۰۰ تا ۳۰۰ دلار گرانتر عرضه میکند. این اختلاف قیمت سبب میشود مشتری اروپایی ترجیح دهد به جای خرید از تاجر ایرانی، از تاجر افغانستانی خرید کند. این اختلاف قیمت ناشی از هزینههای اضافی در مسیر ترانزیت است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی عنوان کرد: تاجر افغانستانی، زعفران را از ایران تهیه کرده و بدون دردسر و با هزینه حمل بسیار کمتر، آن را صادر میکند. اما ایران برای ارسال زعفران به مقصدی مانند عمان، با هزینههای ترانزیت، هزینه واسطهگری و همچنین هزینههای مربوط به انتقال ارز مواجه هستیم. فردی که در کشور ثالث مثلا عمان این امور را برای ما انجام میدهد، چون ارز نمیتواند به حساب تاجر ایرانی حواله شود، مجبوریم به ازای هر کیلوگرم زعفران، بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ دلار به او پرداخت کنیم تا بار را ارسال کند و پول حاصل از فروش را دریافت و به حساب ما واریز کند.
میری تاکید کرد: این فرآیند، قیمت تمام شده را برای خریدار خارجی به شدت بالا میبرد. اگر دولت تسهیلاتی در نظر بگیرد که بتوانیم با این رقیب جدید افغانستان رقابت کنیم و زعفران خود را با قیمتی مشابه عرضه نماییم، طبیعتاً تجار اروپایی ترجیح خواهند داد که خرید خود را مستقیما و با قیمت مناسبتر از ما انجام دهند. در حال حاضر، اختلاف قیمت ۲۰۰ تا ۳۰۰ دلاری در هر کیلوگرم، مانع بزرگی در این زمینه است.
حفظ بازارهای صادراتی اولویت اصلی فعالان حوزه زعفران است
در ادامه علیمحمد شریعتی مقدم در گفتوگو با ایسنا با اشاره به چالشهای جدی پیشروی صادرکنندگان زعفران، از تأثیر مستقیم محدودیتهای زیرساختی و هزینههای لجستیکی بر توان رقابتی این محصول خبر داد و اظهار کرد: با وجود تمامی این مشکلات، حفظ بازارهای صادراتی همچنان باید اولویت اصلی فعالان این حوزه باشد.
وی قطع یا محدودیت دسترسی به اینترنت بینالمللی را یکی از بزرگترین معضلات برای فعالیتهای فرامرزی دانست و تصریح کرد: بسیاری از مشتریان بینالمللی ما از طریق پلتفرمهای جهانی ارتباط میگیرند. وقتی دسترسی به این شبکه برای دورهای طولانی مانند دوره ۹۰ روزه قطع میشود، عملا مبادلات مختل میگردد.
عضو شورای سیاستگذاری جشنواره روز ملی زعفران، به تشدید محدودیتهای مالی اشاره کرد و افزود: بخش عمدهای از مبادلات تجاری ما با امارات انجام میشد که متأسفانه با سختتر شدن تحریمها، در این حوزه نیز مشکلات جدی ایجاد شده است.
وی با انتقاد از کاهش پروازهای بینالمللی و افزایش بیرویه هزینههای حملونقل اظهار کرد: هزینههای حملونقل نسبت به گذشته بین ۶ تا ۱۰ برابر افزایش یافته است. این موضوع برای صادرکنندگانی که متعهد به قراردادهای قبلی هستند، بحرانی ایجاد کرده است. وقتی زعفران با بستهبندیهای کوچک مثلا یکگرمی صادر میشود، وزن ناخالص کالا نسبت به وزن خالص آن ۲۰ تا ۳۰ برابر میشود. صادرکننده عملا باید پول حمل ۳۰ کیلوگرم را برای یک کیلوگرم زعفران بپردازد. با در نظر گرفتن افزایش ۶ تا ۱۰ برابری نرخ حملونقل، هزینههای صادراتی نسبت به حالت عادی تا ۱۰۰ برابر افزایش یافته است.
شریعتیمقدم در پاسخ به این پرسش که با توجه به این شرایط، آیا باید بر بازار داخل تمرکز کرد یا صادرات؟، گفت: به دلیل افزایش لجامگسیخته هزینههای زندگی و قیمت مواد غذایی، مصرف زعفران در داخل کشور کاهش جدی یافته است. زعفران عمدتا کالایی است که تنها در موارد خاص یا به دلیل خواص دارویی توسط مصرفکنندگان استفاده میشود و در سبد خانوار، کالایی غیرضروری تلقی میشود. با وجود تمام سختیها و هزینههای سرسامآور حملونقل، تمرکز باید بر صادرات باقی بماند. حفظ مشتریان خارجی در شرایط فعلی، که رقابت بسیار دشوار شده است، اولویت حیاتی برای فعالان این حوزه است تا جایگاه محصول ایران در بازارهای جهانی از دست نرود.
کمبود تولید و افزایش نرخ ارز، قیمت زعفران را تا ۲۵۰ میلیون تومان در هر کیلو بالا برد
شریعتیمقدم، با اشاره به وضعیت بازار زعفران در سال جاری گفت: در سال جاری به دلیل کاهش حدود ۵۰ درصدی تولید، شاهد افزایش قیمت زعفران بودهایم؛ افزایشی که احتمال دارد تا فصل جدید برداشت نیز ادامه پیدا کند. قیمت زعفران در برخی انواع ممتاز به حدود ۲۵۰ میلیون تومان در هر کیلوگرم رسیده است، بخشی از این رشد قیمتی ناشی از کمبود تولید و بخشی دیگر تحت تأثیر افزایش نرخ ارز و بالا رفتن کشش قیمتی این محصول بوده است. البته بسته به میزان محصولی که در فصل جدید برداشت وارد بازار میشود، شرایط میتواند تغییر کند. زعفران کالایی منحصربهفرد و تولیدی خاص ایران است. محدود بودن تولید این محصول و کمبود عرضه، باعث شده هر افزایش قیمتی، سودآوری بیشتری برای صندوقها و فعالان این بازار ایجاد کند.
وی همچنین به مزیتهای خرید و فروش زعفران در بورس اشاره کرد و افزود: زعفران نسبت به بسیاری از داراییهای دیگر مزیت دارد؛ از جمله اینکه میتوان آن را در حجمهای کوچک، حتی ۱۰۰ گرم، بهصورت قانونی در بورس خرید و فروش کرد. این ویژگی در مقایسه با بازار ارز یا مسکن یک امتیاز مهم محسوب میشود، چرا که در ارز سرمایهگذاری در مقیاس کوچک عملا موضوعیت ندارد و در مسکن نیز ورود با سرمایههای خرد امکانپذیر نیست.
شریعتیمقدم با تأکید بر اهمیت راهبردی زعفران به عنوان ارزشمندترین محصول گیاهی جهان، اظهار کرد: زعفران یک امانت گرانبها در دست ما، به خصوص مردم خراسان و مشهد است؛ استانی که همواره بیش از ۸۵ درصد صادرات این محصول را به خود اختصاص داده است. این جایگاه، توجه ویژهای را میطلبد.
وی با اشاره به اینکه کشورهای دیگر نیز به سمت تولید زعفران روی آوردهاند، خواستار ارائه بستههای حمایتی برای افزایش راندمان تولید شد و گفت: با توجه به آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی که در سال زراعی جاری نیز شاهد آن بودیم، حمایت از تولیدکنندگان برای کاهش این خسارات ضروری است. همچنین پیگیریهای از سوی اتاق بازرگانی و وزارت امور خارجه برای کاهش تعرفههای وارداتی کشورهایی مانند هند انجام شده است.
شریعتی مقدم ادامه داد: با توجه به واردات اقلام کشاورزی مانند چای، برنج و ادویهجات از هند، انتظار داریم تعرفههای متقابل نسبت به این محصولات کاهش یابد تا بازارهای صادراتی زعفران تسهیل شوند. نگاه غیرواقعبینانه به بحث تعهدات ارزی، مزیت رقابتی ما را از ایران به سمت کشورهای همسایه، از طریق قاچاق کالا یا مواد غیرقانونی، منتقل کرده است. این روند ریسک بزرگی برای آینده زعفران ایران محسوب میشود و باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
در نهایت، زعفران ایران که سالها با نام و زحمت کشاورزان خراسان به بازارهای جهانی رسیده، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت و برنامهریزی است تا در برابر گرانی، محدودیتهای صادراتی و رقابت همسایگان، جایگاه خود را حفظ کند.
انتهای پیام
