بر اساس تحلیلهای کارشناسی، بیش از دوسوم مساحت این استان در محدوده خطر سیلخیزی قرار دارد و شبکه عظیم ۱۲ هزار و ۵۵۰ کیلومتری رودخانههای استان، در صورت عدم مدیریت نوین و پیشدستانه، از یک پدیده طبیعی به تهدیدی جدی برای زیرساختها و امنیت جانی مردم تبدیل خواهد شد.
یک کارشناس ارشد مخاطرات محیطی، گفت: خراسان رضوی به دلیل قرارگیری در شرایط خاص توپوگرافی و اقلیمی، همواره با چالشهای حوزه آب مواجه بوده است، اما در سالهای اخیر تغییر در الگوی بارشهای جوی و بازگشت دورههای فعالیت پدیدههای اقلیمی همچون النینو، نگاه پژوهشگران را به سوی تابآوری شهرهای این استان در برابر سیلابهای ناگهانی معطوف کرده است.
احمد رضاپور در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به ماهیت سیلخیزی در خراسان رضوی اظهار کرد: برخی پژوهشگران معتقدند که خشکسالیهای متوالی در سالهای اخیر، نه تنها از شدت بحران آب نکاسته، بلکه زمین را برای وقوع سیلابهای مخرب آمادهتر کرده است.
وی افزود: تغییرات اقلیمی و پدیدههایی نظیر النینو، رژیم بارشهای منطقه را از حالت بارشهای ملایم و نفوذپذیر به سمت بارشهای رگباری و سیلآسا سوق دادهاند. این مسئله در این استان که با مشکل کوبیدگی خاک و کاهش نفوذپذیری مواجه است، یک زنگ خطر جدی محسوب میشود و باید با دیدگاه متفاوتی به آن نگاه کرد.
رضاپور با تشریح تأثیر پدیده النینو بر وضعیت جوی خراسان رضوی، تصریح کرد: پدیده النینو در خاورمیانه به طور کلی با افزایش رطوبت و تقویت سامانههای بارشی همراه است؛ اما آنچه در خراسان رضوی اهمیت حیاتی دارد، شدت بارش در زمان کوتاه است.
وقتی این الگو با ضعف پوشش گیاهی در دامنهها و عرصههای طبیعی استان ترکیب میشود، عملاً فرصت نفوذ آب به اعماق زمین از بین میرود و حجم وسیعی از بارش در مدتزمان کوتاهی به روانآب تبدیل میشود که تهدیدی برای مناطق مسکونی است.
این کارشناس مخاطرات محیطی ادامه داد: برخی شهرهای خراسان رضوی در حوضههای آبریزی قرار دارند که بسیاری از آنها به دلیل تغییر کاربری اراضی و دخلوتصرف در حریم رودخانهها، ظرفیت عبور سیلابهای احتمالی را ندارند. در برخی مناطق کلات، درگز و سایر شهرهای کوهستانی که شیب تندی دارند، بارشهای رگباری در مدتزمان کمتر از چند دقیقه میتوانند منجر به سیلابهای ناگهانی شوند که خسارات سنگینی به زیرساختهای شهری و روستایی وارد میکنند.
رضاپور با تأکید بر وجود تناقض میان خشکسالی و سیلخیزی، اظهار کرد: یکی از باورهای غلط این است که بارش باران در سالهای خشکسالی، مرهمی بر زخمهای آب زیرزمینی است. حقیقت این است که پس از سالهای متمادی خشکسالی، لایههای سطحی خاک به دلیل از بین رفتن بافت آلی و پوشش گیاهی، دچار پدیده کوبیدگی میشوند؛ به طوری که این خاکها رفتاری شبیه به سطوح غیرنفوذپذیر همچون آسفالت یا سیمان پیدا میکنند.
وی تصریح کرد: وقتی بارشهای سیلآسا ناشی از النینو بر این خاکها میبارد، آب به جای جذب در سفرههای زیرزمینی، روی سطح زمین جریان یافته و با خود حجم عظیمی از رسوبات و گلولای را حمل میکند. این فرایند نه تنها به تغذیه سفرههای زیرزمینی کمک نمیکند، بلکه موجب فرسایش شدید خاکهای حاصلخیز کشاورزی شده و زیرساختهای راه و ابنیه را با تهدید جدی مواجه میکند.
این کارشناس مخاطرات محیطی با بیان اینکه زیرساختهای مدیریت سیلاب در خراسان رضوی نیازمند بازنگری فوری است، گفت: مطالعات نشان میدهد که بسیاری از پلها، آبنماها و کانالهای هدایت سیلاب در شهرهای استان بر اساس دادههای آماری دههها گذشته طراحی شدهاند. در آن زمان، شدت بارشهای حدی به این میزان نبوده است. اکنون، پدیده النینو ممکن است رکوردهای جدیدی از بارشهای ساعتی ثبت کند که سازههای فعلی توان عبور دبی آن را ندارند و این موضوع میتواند به فاجعهای در زمان وقوع سیل بدل شود.
رضاپور افزود: علاوه بر ابنیه فنی، ساختوسازهای غیرمجاز در مسیلها و حریم رودخانههای فصلی که در سالهای اخیر در اطراف شهرهای استان گسترش یافته، پاشنه آشیل مدیریت بحران در زمان وقوع سیل است. بسیاری از این ساختوسازها با یک سیلاب متوسط نیز در معرض تخریب قرار میگیرند، چه برسد به زمانی که سامانههای بارشی تقویت شده تحت تأثیر پدیدههای اقلیمی وارد استان شوند.
وی با تأکید بر اینکه نباید در برابر تغییرات اقلیمی منفعل بود، اولویتهای استانی را ترسیم کرد و گفت: ما نیازمند تغییر رویکرد از مقابله با سیل به مدیریت سیلاب هستیم. در این مدل، سیلاب نه به عنوان یک بلا، بلکه به عنوان یک منبع آبی دیده میشود. عملیاتهای آبخیزداری و آبخوانداری که باعث پخش سیلاب در عرصههای بالادستی میشوند، باید در اولویت برنامههای استان قرار گیرند تا از هدر رفت این منابع و تخریب ناشی از آن جلوگیری شود.
این کارشناس مخاطرات محیطی خاطرنشان کرد: تقویت شبکه ایستگاههای پایش لحظهای بارش(تلهمتری) در مناطق بالادست و کوهستانی، به ویژه در حوضههایی که سابقه سیلخیزی بالایی دارند، ضروری است. همچنین باید پهنهبندی خطر سیل در تمامی شهرهای خراسان رضوی بهروزرسانی شود. مدیریت شهری نباید اجازه توسعهیافتگی در مسیرهای آبراههای را بدهد؛ چراکه هزینه آزادسازی حریم رودخانهها بسیار کمتر از خسارت ناشی از بازسازی زیرساختهای تخریب شده پس از سیل است.
وی بیان کرد: امروز با یک الگوی بارش غیرقابل پیشبینی روبهرو هستیم. تغییرات اقلیمی طی سنوات اخیر باعث بروز تغییرات عمدهای در نحوه بارشها و میزان آن شده است.
رضاپور تصریح کرد: این تغییرات به گونهای بوده که سبب خشکسالیهای چندین ساله اخیر شده است؛ اما بخش نگران کنندهتر، تغییر رژیم بارشهاست. امروزه شاهد آن هستیم که نظام توزیع بارش از بارشهای ملایم و نفوذپذیر به سمت بارشهای متمرکز، رگباری و سیلابی حرکت کرده است.
وی بیان کرد: عمده بارشها در مدت زمان کوتاه و به صورت سیلابی جاری میشود. این یعنی ما در خراسان رضوی همزمان با چالش کمآبی و چالش سیلاب مواجه هستیم که این دو، یکدیگر را تشدید میکنند.
این کارشناس مخاطرات محیطی تأکید کرد: این تغییر رفتار اقلیمی به این معناست که باید تمهیدات لازم در برنامهریزیهای استان اتخاذ شود و رویکردها از مدیریت بحران پس از حادثه، به مدیریت ریسک پیشدستانه تغییر کند.
وی با تأکید بر ضرورت گذار به مدیریت یکپارچه، راهکارهای خود را برای مقابله با خطر سیلخیزی ارائه داد و افزود: اولین قدم، تقویت سیستمهای هشدار زودهنگام است و ما باید بتوانیم با استفاده از دادههای ماهوارهای و ایستگاههای هیدرومتری، سیلابها را پیش از رسیدن به مناطق جمعیتی پیشبینی کنیم. دومین راهکار، حفاظت از بستر و حریم رودخانههاست.
النینو یک پیام برای مسئولان خراسان رضوی است
اگرچه نمیتوان مانع وقوع بارشهای سیلآسا شد، اما میتوان با دادهمحور کردن تصمیمات و استفاده از مدلهای پیشبینی، آسیبپذیری شهرها و روستاها را به حداقل رساند. النینو یک پیام برای مسئولان خراسان رضوی است که سیستمهای مدیریت منابع آب و مدیریت بحران خود را با واقعیتهای جدید اقلیمی منطبق کنند. زمان برای اصلاح زیرساختها پیش از وقوع رخدادهای حدی جوی، محدود است و مدیریت این بحران نیازمند عزم استانی و تعامل بین دستگاههای اجرایی، از جهاد کشاورزی و آب منطقهای تا مدیریت بحران استانداری است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی، با اشاره به اینکه بیش از دوسوم مساحت استان در محدوده خطر سیلخیزی قرار دارد، تأکید کرد: شبکه ۱۲ هزار و ۵۵۰ کیلومتری رودخانههای استان، در صورت عدم مدیریت نوین، به تهدیدی برای زیرساختها تبدیل خواهند شد.
سید مسعود یاوری، در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه طی دهههای گذشته مفهوم تغییر اقلیم به یک واقعیت ملموس در پهنه جغرافیایی خراسان رضوی تبدیل شده است، در خصوص پدیده خشکسالی و سیلاب توضیح داد: وقتی خشکسالیهای طولانیمدت بر منطقهای حاکم میشود، پوشش گیاهی از بین میرود و خاک دچار پدیده سختشدگی میشود. در چنین شرایطی، وقتی بارشهای ناگهانی رخ میدهد، خاک قدرت جذب و نفوذ دادن آب را از دست میدهد.
وی خاطرنشان کرد: در بررسیهای انجام شده بیش از دوسوم مساحت استان خراسان رضوی دارای پتانسیل سیلخیزی متوسط تا بسیار زیاد است و این یک هشدار جدی برای حوزههای عمرانی و راهسازی است.
یاوری مستعدترین مناطق برای وقوع سیل در این استان را عمدتاً نواحی کوهستانی دانست و بیان کرد: در مناطق کوهستانی به دلیل شیب زیاد و زمان تمرکز پایین، آب حاصل از بارشها با سرعت بسیار زیاد به سمت پاییندست حرکت میکند. اگر در این مسیر، رودخانه یا مسیلی به درستی لایروبی نشده باشد و یا حریم آن تصرف شده باشد، فاجعه رخ میدهد.
وی با ارائه آماری از شبکه آبراههای استان افزود: تعداد ۳۵۰ رودخانه و مسیل مهم در استان وجود دارد که در مجموع ۱۲ هزار و ۵۵۰ کیلومتر طول این رودخانهها و مسیلهاست. این شبکه عظیم، رگهای حیاتی استان هستند که اگر در مدیریت آنها کوتاهی کنیم، به جای انتقال ایمن آب، انتقال دهنده سیل به مراکز جمعیتی و اراضی کشاورزی خواهند بود.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی در ادامه به کالبدشکافی هیدرولوژیک رودخانههای مهم استان پرداخت و گفت: شناخت ماهیت هر رودخانه، اولین گام برای مدیریت سیلاب است.
وی درباره رود اترک، مهمترین جریان سطحی در شمال غربی استان، گفت: اترک نقشی مهم در تعادل هیدرولوژیک منطقه ایفا میکند و حوضه آن به دلیل ماهیت کوهستانی و تراکم بارشها در ارتفاعات شمالی، همواره مستعد سیلابهای ناگهانی است که میتواند اراضی کشاورزی شمال استان را تحت تأثیر قرار دهد.
یاوری همچنین به وضعیت کشفرود اشاره کرد و افزود: کشفرود که مهمترین جریان آبی در شمال شرقی استان است، دشت مشهد را زهکشی میکند. با توجه به گسترش بیرویه مناطق مسکونی و صنعتی در حریم این رودخانه، مدیریت سیلاب در آن از حساسیت بسیار بالایی برخوردار است. کشفرود در حال حاضر نه تنها با چالش سیلخیزی، بلکه با چالش آلودگی نیز مواجه است و ترکیب این دو، مدیریت آن را پیچیدهتر کرده است.
وی در ادامه به رودهای درونگر و زنگلانلو که از دامنههای شمالی رشتهکوه هزارمسجد سرچشمه میگیرند، اشاره و خاطرنشان کرد: رودخانه درونگر پس از عبور از شمال درگز و آبیاری زمینهای حاصلخیز منطقه، وارد ترکمنستان میشود. توپوگرافی خاص هزارمسجد باعث میشود که بارشهای رگباری در این ارتفاعات به سرعت به سیلابهای تند تبدیل شوند که درگز را تهدید میکند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی همچنین وضعیت رود جام را تشریح و اظهار کرد: این رودخانه که از ارتفاعات فریمان سرچشمه میگیرد، زهکش اصلی منطقه است. رود جام پس از آبیاری دشتهای فریمان و جام، در نزدیکی دوآب به هریرود میپیوندد. این رودخانه به دلیل نقش آن در اتصال به هریرود، یک عنصر حیاتی در شبکه آبهای سطحی شرق استان است و مدیریت سیلاب در آن باید با نگاه به تأثیرات پاییندستی انجام شود.
وی همچنین در تشریح وضعیت رود کالشور، هشدار داد: این رودخانه که از کوه جغتای و دامنههای جنوبی بینالود سرچشمه میگیرد، سرانجام به دشت کویر میریزد. کیفیت آب این رودخانه مطلوب نیست و عبور آن از جنوب سبزوار، مخاطراتی را ایجاد میکند. سیلابهایی که از این مسیر عبور میکنند، به دلیل ماهیت خاک منطقه، شورابه و رسوبات زیادی را با خود حمل میکنند که میتواند خسارات سنگینی به زیرساختهای پاییندست وارد کند.
یاوری درباره رود ششطراز، بزرگترین رود منطقه، گفت: این رودخانه از ارتفاعات کوه سرخ سرچشمه گرفته و در نهایت به کویر نمک میریزد. ششطراز در تغذیه دشت کاشمر نقش حیاتی دارد. سیلابهای این رودخانه اگر مهار نشوند، به جای تغذیه سفرههای زیرزمینی، خساراتی به ابنیه مسیر وارد میکنند.
وی همچنین به هریرود اشاره کرد و با تأکید بر بعد بینالمللی این رودخانه بیان کرد: هریرود که از کوههای افغانستان سرچشمه میگیرد، در شمال شرق تایباد وارد ایران میشود. مدیریت سیلاب در هریرود علاوه بر جنبههای فنی، نیازمند دیپلماسی آب است، چراکه سیلابهای فرامرزی میتوانند تأثیرات ناگهانی بر تعادل آبی منطقه داشته باشند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی اظهار کرد: با وجود ۱۲ هزار و ۵۵۰ کیلومتر رودخانه، باید به همان اندازه، برنامههای حفاظتی داشته باشیم. هرگونه تجاوز به حریم این رودخانهها، به معنای دعوت از سیل به خانههاست.
وی همچنین بر اهمیت عملیات آبخیزداری تأکید کرد و افزود: آبخیزداری در بالادست میتواند سرعت حرکت روانآب را کاهش دهد. با ایجاد بندهای خاکی کوچک و احیای پوشش گیاهی در کوهپایهها، میتوانیم انرژی تخریبی سیلابها را قبل از رسیدن به پاییندست بگیریم.
تغییر اقلیم یک واقعیت است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. سیلخیزی در خراسان رضوی بخشی از طبیعت متغیر این استان است. آنچه غیرطبیعی است، عدم انطباق برنامههای توسعهای ما با این واقعیت است. اگر امروز هزینه نکنیم و تمهیدات لازم را در طرحهای جامع استانی آمایش سرزمین لحاظ نکنیم، فردا باید هزینههای بسیار سنگینتری را برای جبران خسارات ناشی از سیلاب پرداخت کنیم.
انتهای پیام
