دکتر جواد محمدی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به روز جهانی غذا با بیان اینکه یکی از موضوعات اولویت‌دار کشورها، تأمین غذای کافی و باکیفیت برای همه مردم است تا بتوانیم دسترسی همگانی به غذای مورد نیاز را فراهم کنیم، افزود: ما در تولید برخی محصولات به خودکفایی رسیده‌ایم، اما در زمینه برخی دیگر از محصولات همچنان ناچار به واردات هستیم. وابستگی به واردات زمانی می‌تواند کاهش یابد که با استفاده از فناوری‌های نوین، برای افزایش کمیت و کیفیت محصولات غذایی اقدام کنیم.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در استفاده از فناوری‌های تغییرات ژنتیکی در کشاورزی، گفت: ایالات متحده آمریکا یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده محصولات کشاورزی است که با بهره‌گیری از فناوری‌های تغییرات ژنتیکی، کمیت و کیفیت تولیدات خود را افزایش داده است. بخش قابل توجهی از این محصولات در داخل این کشور مصرف می‌شود و بخشی نیز به سایر کشورها صادر می‌شود.
وی با بیان اینکه شرکت‌های آمریکایی در حوزه تولید بذرهای اصلاح‌شده ژنتیکی و توسعه کشت در کشورهای دیگر نیز فعالیت دارند، اظهار کرد: در چنین شرایطی، کشورهایی که از فناوری‌های نوین در تولید محصولات کشاورزی استفاده نمی‌کنند، ممکن است در تأمین برخی نیازهای غذایی خود به واردات وابسته بمانند.
محمدی با تاکید بر توان علمی متخصصان ایرانی در حوزه ژنتیک و زیست‌فناوری، یکی از مزیت‌های کشور را برخورداری از دانشمندان، دانشجویان و محققانی دانست که از نظر علمی توان رقابت با پژوهشگران سایر کشورها را دارند و ادامه داد: همان محصولی که یک دانشمند آمریکایی یا محقق خارجی تولید می‌کند، دانشمند ایرانی نیز می‌تواند تولید کند؛ از این رو برای تامین امنیت غذایی که با امنیت ملی کشور گره خورده است، باید زمینه فعالیت این دانشمندان فراهم شود و مسیر استفاده از توان علمی آنها در تولید محصولات کشاورزی باز باشد. البته این فعالیت‌ها باید در چارچوب نظارت‌های قانونی انجام شود.
رئیس انجمن ژنتیک با انتقاد از آنچه جریان‌سازی برخی گروه‌ها علیه محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی می‌خواند، تاکید کرد: برداشت من این است که بخشی از جریان‌های رسانه‌ای مخالف این فناوری، از سوی شرکت‌های تولیدکننده بذرهای دست‌ورزی‌شده ژنتیکی در آمریکا هدایت می‌شوند تا کشورهای مختلف به مصرف‌کننده محصولات این شرکت‌ها تبدیل شوند و انحصار تولید تنها در اختیار آنها باقی بماند. چنین رویکردی می‌تواند در بلندمدت وابستگی کشورها به تولیدکنندگان محدود بذر را افزایش دهد؛ زیرا اگر کشوری برای تولید محصولات اساسی به بذرهای وارداتی وابسته باشد، محدودیت در صادرات این بذرها یا محصولات مرتبط با آنها می‌تواند تأمین نیازهای آن کشور را با مشکل مواجه کند.
محمدی با تاکید بر ضرورت بررسی علمی این موضوع، اظهار کرد: پیشنهاد من این است که به جای تکیه بر اظهار نظرهای رسانه‌ای و تبلیغاتی، این مساله را از نظر علمی و با حضور محققان و دانشمندان داخلی در قالب کرسی‌های آزاداندیشی بررسی کنیم و موافقان و مخالفان این فناوری در فضایی آزاد و علمی دیدگاه‌های خود را مطرح کنند.
وی با اشاره به تجربه برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی در حوزه مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری، گفت: زمانی که در پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری مسئولیت داشتم، سه کرسی آزاداندیشی در این زمینه برگزار کردیم. در این نشست‌ها استادان و دانشجویان حضور داشتند و هر جلسه حدود چهار ساعت به بحث و تبادل نظر اختصاص پیدا می‌کرد. مباحث خوبی مطرح شد و نتایج ارزشمندی به دست آمد. برگزاری چنین نشست‌هایی باید استمرار پیدا کند تا در نهایت، کشور درباره نحوه استفاده از این فناوری تعیین تکلیف کند. ما باید مشخص کنیم که با وجود دستیابی به دانش و فناوری مهندسی ژنتیک، قصد داریم آن را کنار بگذاریم یا از ظرفیت‌های آن برای تأمین امنیت غذایی کشور استفاده کنیم.
ضرورت افزایش تولید ذرت و کاهش وابستگی به واردات
محمدی در ادامه با اشاره به نوسان تولید ذرت در کشور، خاطر نشان کرد: در مقطعی تولید ذرت کشور به حدود ۳ میلیون تن رسیده بود، اما اکنون میزان تولید به حدود ۳۰۰ هزار تن کاهش یافته است؛ در حالی که نیاز کشور بسیار بالاتر از این اعداد است. اگر بتوانیم با استفاده از فناوری‌های نوین، تولید این محصول را به‌صورت مستمر افزایش دهیم، امکان جبران کاهش تولید و نزدیک شدن دوباره به سطح سه میلیون تن فراهم می‌شود.
عضو هیات علمی دانشگاه تهران با اشاره به ظرفیت افزایش تدریجی تولید محصولات کشاورزی، یادآور شد: اگر بتوانیم تولید را هر سال حدود ۱۰ درصد افزایش دهیم، در یک دوره زمانی چندساله می‌توانیم فاصله میان تولید داخلی و نیاز کشور را کاهش دهیم. البته تحقق این هدف به برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری، استفاده از فناوری‌های مناسب و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم نیاز دارد. اگر این مسیر با استمرار و برنامه‌ریزی دنبال شود، می‌توان در یک افق حدود ۱۰ تا ۱۵ ساله وابستگی به واردات برخی محصولات اساسی، از جمله ذرت، سویا و دانه‌های روغنی را به میزان قابل توجهی کاهش داد و به سمت تأمین بخش بیشتری از نیاز کشور از محل تولید داخلی حرکت کرد.
رئیس انجمن ژنتیک، با تاکید بر ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین برای افزایش تولید محصولات کشاورزی، گفت: امنیت غذایی بخش مهمی از امنیت ملی کشور است و برای کاهش وابستگی به واردات، افزایش تاب‌آوری و دستیابی به استقلال در تولید محصولات غذایی، باید از ظرفیت فناوری‌های نوین استفاده کنیم.
وی با اشاره به برخی نگرانی‌ها درباره محدودیت منابع آبی کشور، اظهار کرد: گاهی گفته می‌شود که با توجه به کمبود آب، امکان توسعه تولید محصولات کشاورزی وجود ندارد؛ اما باید میان اولویت‌های تولید محصولات مختلف تفاوت قائل شویم. برای مثال، می‌توان درباره میزان کشت هندوانه و آب مصرفی آن بحث کرد، اما کاهش تولید ذرت مورد نیاز دام و طیور، پیامدهای گسترده‌تری برای زنجیره تأمین غذا به همراه دارد. اگر ذرت کافی در اختیار دام و طیور قرار نگیرد، تولید شیر، گوشت و سایر محصولات لبنی تحت تأثیر قرار می‌گیرد و این مسئله می‌تواند اشتغال در بخش‌های مرتبط را نیز با مشکل مواجه کند. بنابراین، باید در تعیین اولویت‌های کشاورزی، تأمین نیازهای اساسی غذایی مردم و حفظ تولید محصولات پروتئینی را مورد توجه قرار دهیم.
رئیس انجمن ژنتیک بر ضرورت تدوین و اجرای الگوی کشت متناسب با نیازهای کشور تاکید کرد و ادامه داد: باید الگوی کشت را به‌گونه‌ای طراحی و اجرا کنیم که مشخص باشد هر محصول در چه منطقه‌ای و با چه هدفی کشت شود و بازار مصرف آن کجا است. البته ممکن است الگوی کشت در کشور تدوین شده باشد، اما مساله مهم، اجرای مؤثر آن و جلب مشارکت کشاورزان است.
محمدی با اشاره به تجربه ترکیه در زمینه اجرای الگوی کشت، اظهار کرد: این کشور طی سال‌های گذشته تلاش کرده است با حمایت از کشاورزان، الگوی کشت را در مزارع اجرایی کند؛ به گونه‌ای که تولیدکننده بداند محصولی که کشت می‌کند، در کدام بازار مصرف خواهد شد و چه ظرفیتی برای فروش داخلی یا صادراتی آن وجود دارد. در کشور ما نیز باید اولویت‌های تولید محصولات کشاورزی مشخص شود و از همان مراحل ابتدایی، حمایت‌های لازم از کشاورزان صورت گیرد تا آنها بتوانند متناسب با نیاز کشور و شرایط بازار به تولید بپردازند. در کنار این موضوع، استفاده از فناوری‌های نوین برای افزایش تاب‌آوری بخش کشاورزی و تقویت توان تولید داخلی ضروری است.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی با اشاره به کاهش تولید برخی محصولات کشاورزی در کشور، تاکید کرد: وقتی تولید ذرت از حدود سه میلیون تن به حدود ۳۰۰ هزار تن کاهش یافته است، باید بررسی کنیم که با برنامه‌ریزی مناسب و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین چگونه می‌توان این روند را اصلاح کرد و در یک دوره زمانی مشخص، تولید را به سطح گذشته یا حتی بالاتر از آن رساند. امنیت غذایی با امنیت ملی پیوند خورده است و اگر بتوانیم در این حوزه توجه ویژه‌ای به افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی داشته باشیم، بخش مهمی از امنیت ملی کشور را تقویت کرده‌ایم. یکی از مسیرهای دستیابی به این هدف، استفاده اصولی و مسئولانه از فناوری‌های نوین است.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه نمی‌توان فناوری را به‌طور مطلق خوب یا بد دانست، خاطر نشان کرد: هر فناوری را باید بر اساس نحوه استفاده از آن ارزیابی کرد. اگر از یک فناوری به‌درستی استفاده شود، می‌تواند آثار مثبتی داشته باشد و در صورت استفاده نادرست نیز ممکن است پیامدهای نامطلوبی ایجاد کند؛ بنابراین، ارزیابی علمی و مبتنی بر شواهد درباره فناوری‌های نوین کشاورزی ضرورت دارد.
رئیس انجمن ژنتیک با طرح این پرسش که چرا واردات محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی با نگرانی‌های کمتری نسبت به تولید داخلی این محصولات مواجه می‌شود، گفت: در حالی که محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی از خارج وارد کشور می‌شوند و ممکن است به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در زنجیره غذایی مردم قرار گیرند، برای تولید همین محصولات توسط دانشمندان داخلی نگرانی‌هایی مطرح می‌شود. باید بررسی کنیم که چرا محصولی که یک محقق خارجی تولید می‌کند و به کشور وارد می‌شود، پذیرفته می‌شود، اما زمانی که دانشمند ایرانی بخواهد همان فناوری را برای تولید محصولی در داخل کشور به کار گیرد، با نگرانی‌های بیشتری مواجه می‌شود. این موضوع باید با حضور متخصصان و بر اساس شواهد علمی بررسی شود.
محمدی با تأکید بر ضرورت پرهیز از قضاوت‌های غیرعلمی درباره این فناوری‌ها، گفت: در بررسی محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی، نباید صرفاً به اظهارنظرهای رسانه‌ای یا تبلیغاتی اتکا کنیم، بلکه باید منافع ملی و امنیت غذایی کشور را در نظر بگیریم و درباره مزایا و مخاطرات این محصولات با استناد به مدارک معتبر علمی تصمیم بگیریم. هر فردی که معتقد است یک محصول به نفع مردم است یا می‌تواند به آنها آسیب برساند، باید برای ادعای خود شواهد علمی قابل اتکا ارائه کند. برای مثال، اگر گفته می‌شود یک محصول برای محیط‌زیست یا خاک زیان‌بار است، باید مشخص شود که این ادعا بر چه پژوهش و مدرکی استوار است.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی با انتقاد از طرح برخی ادعاها بدون پشتوانه علمی، گفت: ما در محیط دانشگاهی و علمی فعالیت می‌کنیم و نمی‌توانیم درباره موضوعات تخصصی بدون ارائه سند و مدرک اظهارنظر کنیم. لازم است موافقان و مخالفان این فناوری‌ها به شواهد علمی استناد کنند و ارزیابی‌ها بر پایه پژوهش‌های معتبر صورت گیرد.
الگوی کشت و فناوری؛ دو ضرورت برای کاهش وابستگی غذایی
محمدی اضافه کرد: نخستین نکته این است که امنیت غذایی بخش مهمی از امنیت ملی را تشکیل می‌دهد. دوم اینکه برای افزایش تاب‌آوری، کاهش وابستگی به واردات و تقویت توان تولید داخلی، باید از فناوری‌های نوین بهره بگیریم. در کنار استفاده از فناوری‌های نوین، تدوین و اجرای یک الگوی کشت واقعی و کارآمد نیز ضرورت دارد. اگر این الگو به‌درستی اجرا شود و سازوکارهای حمایتی لازم برای همراهی کشاورزان فراهم شود، می‌توان از بروز نوسان‌های شدید در عرضه برخی محصولات جلوگیری کرد.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به نوسان عرضه و قیمت محصولاتی مانند سیب‌زمینی، پیاز و گوجه‌فرنگی، گفت: زمانی که الگوی کشت مشخصی وجود داشته باشد و کشاورزان برای اجرای آن تشویق و حمایت شوند، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای تولید و عرضه محصولات فراهم می‌شود. در این مسیر می‌توان از تجربه و سازوکارهای اجرایی کشورهای دیگر نیز بهره گرفت. اجرای تدریجی الگوی کشت در کنار استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند به افزایش توان تولید داخلی و کاهش وابستگی کشور کمک کند تا بتوانیم در تأمین نیازهای غذایی خود اتکای بیشتری به ظرفیت‌های داخلی داشته باشیم.
محمدی با اشاره به نگرانی‌ها درباره تأثیر محدودیت‌های تجاری و وارداتی بر امنیت غذایی کشور، گفت: در شرایطی که محدودیت‌های وارداتی افزایش پیدا می‌کند، وابستگی به تأمین نهاده‌هایی مانند ذرت و سویا می‌تواند آسیب‌پذیری بخش کشاورزی و دامپروری را افزایش دهد؛ زیرا کمبود این نهاده‌ها بر تولید محصولات دامی و در نهایت بر تأمین غذای مردم اثر می‌گذارد.
وی خاطرنشان کرد: اگر نتوانیم وابستگی خود را به واردات نهاده‌های اساسی کاهش دهیم، تشدید محدودیت‌ها و فشارهای خارجی می‌تواند امنیت غذایی کشور را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، باید با برنامه‌ریزی بلندمدت، اجرای الگوی کشت، حمایت از کشاورزان و استفاده از فناوری‌های نوین، زمینه افزایش تولید داخلی و تقویت استقلال غذایی کشور را فراهم کنیم.
نباید با محدود کردن فناوری‌های نوین، مسیر خودکفایی غذایی را مسدود کنیم
رئیس انجمن ژنتیک با تأکید بر اینکه کشور برای دستیابی به خودکفایی و کاهش وابستگی به واردات محصولات و نهاده‌های غذایی باید از فناوری‌های نوین استفاده کند و نباید با ایجاد موانع غیرضروری، زمینه دلسردی محققان و دانشمندان داخلی را فراهم کند، ابراز امیدواری کرد که کشور بتواند مسیر تقویت تولید داخلی را با موفقیت طی کند و گفت: برای تحقق این هدف باید روی پای خودمان بایستیم و از ظرفیت نیروهای ارزشمند داخلی استفاده کنیم. بهره‌گیری از توان علمی کشور می‌تواند زمینه دستیابی به قله‌های تولید در بخش کشاورزی را فراهم کند.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به اهمیت امنیت غذایی در شرایط بحران‌های بین‌المللی، افزود: تجربه محدودیت دسترسی مردم غزه به آب و غذا نشان می‌دهد که وابستگی در تأمین نیازهای اساسی می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد. از این رو، باید توان تولید داخلی را تقویت کنیم تا در شرایط فشارهای خارجی، تأمین نیازهای غذایی مردم با مشکل مواجه نشود.
محمدی در خصوص پخش تبلیغات از رسانه ملی و ایجاد نگرانی درباره مصرف روغن با دانه‌های تراریخته، با انتقاد از نبود هماهنگی کافی در اطلاع‌رسانی درباره فناوری‌های زیستی کشاورزی، اظهار کرد: به نظر می‌رسد در زمینه معرفی و تبیین فناوری‌های نوین، به‌ویژه زیست‌فناوری کشاورزی، هماهنگی لازم میان برخی دستگاه‌ها وجود ندارد. برای مثال، وقتی در رسانه‌ای رسمی محصولی تبلیغ می‌شود و بر فاقد بودن آن از مواد حاصل از محصولات تراریخته تأکید می‌شود، ممکن است این پیام به مخاطب منتقل شود که محصولات تراریخته ذاتاً نگران‌کننده یا زیان‌بار هستند.
وی ادامه داد: دستگاه‌های رسمی و رسانه‌ای باید در اطلاع‌رسانی درباره این موضوعات دقت بیشتری داشته باشند تا بدون پشتوانه علمی، نگرانی غیرضروری در جامعه ایجاد نشود. موضوع محصولات تراریخته باید بر اساس شواهد علمی، ضوابط ایمنی زیستی و ارزیابی‌های معتبر بررسی شود، نه اینکه صرفاً با تأکید تبلیغاتی بر نبود یا وجود یک ویژگی، درباره ایمنی یا کیفیت محصول قضاوت شود.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی با اشاره به استفاده از محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی در کشورهای مختلف، اظهار کرد: بسیاری از کشورهای جهان، از جمله آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، از این فناوری‌ها استفاده می‌کنند. این موضوع نشان می‌دهد که برای ارزیابی چنین محصولاتی باید تجربه جهانی، مطالعات علمی و سازوکارهای نظارتی را بررسی کرد. محصولات حاصل از فناوری‌های نوین زیستی، پیش از ورود به زنجیره مصرف، باید مراحل ارزیابی و نظارت مربوط را طی کنند. بنابراین، بحث اصلی باید چگونگی رعایت ضوابط ایمنی و ارزیابی علمی محصولات باشد، نه رد یا پذیرش کلی یک فناوری بدون توجه به شواهد و شرایط استفاده از آن.
محمدی با طرح این پرسش که چرا واردات محصولات حاصل از مهندسی ژنتیک انجام می‌شود، اما برای تولید داخلی آنها نگرانی‌هایی مطرح است، تاکید کرد: اگر این محصولات با رعایت ضوابط قانونی وارد کشور می‌شوند، باید توضیح داده شود که چرا دانشمند، استاد دانشگاه و دانشجوی ایرانی برای تحقیق و تولید داخلی در این حوزه با موانع یا محدودیت‌هایی مواجه باشد. هدف باید این باشد که محققان کشور بتوانند با رعایت مراحل قانونی و الزامات ایمنی زیستی، به توسعه فناوری، افزایش توان تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات کمک کنند. نباید شرایطی ایجاد شود که دانشمندان داخلی از ادامه فعالیت در این حوزه دلسرد شوند و کشور همچنان برای تأمین نیازهای خود به محصولات خارجی وابسته بماند.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به حجم واردات محصولات مرتبط با این فناوری‌ها یادآور شد: برآورد من این است که سالانه نزدیک به ۱۲ میلیون تن از محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی وارد کشور می‌شود که ارزش آن حدود هشت میلیارد دلار است. این ارقام باید بر اساس آمار رسمی واردات و تفکیک نوع محصولات بررسی شوند، اما در هر صورت، وابستگی به واردات در این حوزه قابل توجه است و ضرورت تقویت توان تولید داخلی را نشان می‌دهد. اگر درباره ایمنی یک محصول نگرانی وجود دارد، باید آن را با مدارک و شواهد علمی بررسی کنیم. در عین حال، باید این پرسش را نیز مطرح کنیم که چرا محصول وارداتی مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما برای تولید همان محصول در داخل کشور، مسیر فعالیت محققان با دشواری مواجه می‌شود.
ضرورت رعایت ضوابط ایمنی زیستی در توسعه فناوری‌های نوین
محمدی با اشاره به وجود سازوکارهای قانونی برای نظارت بر فعالیت‌های مرتبط با مهندسی ژنتیک در کشور، گفت: در ایران قانون ایمنی زیستی و شورای ملی ایمنی زیستی وجود دارد و فعالیت‌های این حوزه باید در چارچوب ضوابط و مقررات مربوط انجام شود. تاکید من این است که با رعایت پروتکل‌های ایمنی زیستی، مسیر توسعه و استفاده از این فناوری‌ها را با قدرت دنبال کنیم. نظارت علمی و قانونی بر محصولات و فرایندهای تولید ضروری است، اما این نظارت نباید به مانعی برای پیشرفت علمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های داخلی تبدیل شود.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به توسعه فناوری‌های جدید در حوزه زیست‌فناوری، اظهار کرد: فناوری‌های مهندسی ژنتیک به‌سرعت در حال پیشرفت هستند و فناوری‌هایی مانند کریسپر نیز ظرفیت‌های تازه‌ای برای دست‌کاری هدفمند ژنوم و انجام پژوهش‌های پیشرفته فراهم کرده‌اند. کشور در این حوزه از محققان و دانشمندان توانمندی برخوردار است که می‌توانند از فناوری‌های نوین در زمینه‌های مختلف، از جمله پزشکی، دامپزشکی، زیست‌فناوری میکروبی، گیاهان و کشاورزی استفاده کنند. ما نباید در رقابت جهانی فناوری از سایر کشورها عقب بمانیم، بلکه باید امکان توسعه و به‌کارگیری این دانش را در حوزه‌های مختلف فراهم کنیم.
محمدی با تأکید بر اینکه محدود کردن غیرضروری استفاده از فناوری‌ها می‌تواند به منافع ملی آسیب بزند، گفت: هر اندازه با ایجاد موانع غیرضروری، امکان بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را محدود کنیم، فرصت‌های توسعه علمی و افزایش توان تولید داخلی را از دست می‌دهیم.
وی با تشبیه فناوری به ابزارهای مورد استفاده در زندگی روزمره، اظهار کرد: نمی‌توان گفت یک ابزار به‌طور مطلق بد است و نباید از آن استفاده کرد؛ زیرا نحوه استفاده از آن اهمیت دارد. همان‌طور که خودرو در صورت رانندگی نادرست می‌تواند خطرآفرین باشد، در صورت استفاده صحیح نیز به بهبود زندگی و رفاه جامعه کمک می‌کند. فناوری‌های نوین نیز باید با شناخت ظرفیت‌ها، ارزیابی مخاطرات و رعایت ضوابط علمی و قانونی به کار گرفته شوند.
محدودیت در رهاسازی محصولات زیست‌فناورانه، انگیزه محققان کشاورزی را کاهش می‌دهد
رئیس انجمن ژنتیک با انتقاد از محدودیت‌های موجود در مسیر توسعه و کاربرد فناوری‌های نوین زیست فناوری کشاورزی، خاطر نشان کرد: با وجود برخورداری دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور از توان علمی مناسب، دشواری‌های موجود در مسیر آزمایش میدانی، رهاسازی و تولید محصولات حاصل از این فناوری‌ها می‌تواند انگیزه محققان را کاهش دهد و فاصله میان پژوهش دانشگاهی و کاربرد صنعتی و کشاورزی را افزایش دهد.
وی با اشاره به وضعیت فناوری‌های نوین در حوزه زیست‌فناوری کشاورزی، اظهار کرد: به نظر می‌رسد رویکرد موجود نسبت به برخی فناوری‌های جدید این حوزه، از جمله محصولات تراریخته، به‌گونه‌ای است که امکان انجام تحقیقات میدانی و رهاسازی محصولات با محدودیت‌هایی مواجه می‌شود. این در حالی است که کشور در بخش کشاورزی با مسائل متعددی روبه‌رو است و برای حل آنها باید بیش از گذشته از ظرفیت فناوری‌های نوین استفاده کند. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود توجه به زیست‌فناوری کشاورزی افزایش یابد تا بتوانیم برای مشکلاتی مانند کمبود آب، تغییرات اقلیمی و افزایش بهره‌وری تولید راهکارهای علمی ارائه کنیم، نه اینکه شرایط به‌گونه‌ای باشد که استادان، دانشجویان و پژوهشگران فعال در این حوزه به‌تدریج انگیزه خود را از دست بدهند و به سراغ حوزه‌های دیگر بروند.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به تأثیر محدودیت‌های اجرایی بر فعالیت پژوهشگران، گفت: یکی از عواملی که می‌تواند در کاهش رغبت محققان مؤثر باشد، دشواری‌های موجود در مسیر تبدیل دستاوردهای آزمایشگاهی به محصول قابل استفاده در بخش کشاورزی است. وقتی پژوهشگری ۱۰ تا ۱۵ سال برای توسعه یک محصول وقت می‌گذارد، اما نمی‌تواند مراحل لازم را برای ارزیابی میدانی و تولید آن طی کند، طبیعی است که با کاهش انگیزه مواجه شود.
محمدی با بیان اینکه توسعه یک محصول زیستی صرفاً به انجام آزمایش‌های آزمایشگاهی محدود نمی‌شود، اضافه کرد: این محصول باید مطابق پروتکل‌های ایمنی زیستی، مراحل ارزیابی و آزمایش‌های لازم را طی کند و در صورت تأیید، امکان بررسی آن در شرایط واقعی کشاورزی و سپس تولید در مقیاس گسترده فراهم شود. اگر مسیر پیشرفت محصول در همین مراحل متوقف بماند، بخش مهمی از ظرفیت پژوهشی کشور بلااستفاده خواهد ماند.
وی با تأکید بر اینکه توان علمی دانشگاه‌های ایران در این حوزه قابل توجه است، اظهار کرد: ما از نظر ظرفیت تحقیقات دانشگاهی و توان علمی، کمبودی نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر نداریم و دانشمندان و پژوهشگران ایرانی توان انجام تحقیقات پیشرفته در حوزه زیست‌فناوری را دارند. مسئله مهم، فراهم شدن امکان تبدیل این توان علمی به فناوری کاربردی و محصول قابل استفاده است.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی با اشاره به تجربه یکی از محصولات پژوهشی در پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری، گفت: در مقطعی برای یکی از محصولات، مجوزی با هدف فراهم شدن امکان رهاسازی تحت پروتکل‌های ایمنی زیستی صادر شد، اما در نهایت مجوز لازم برای ادامه مسیر صادر نشد. چنین تجربه‌هایی می‌تواند برای پژوهشگری که سال‌ها روی یک محصول کار کرده است، ناامیدکننده باشد. حتی رهاسازی محصولات زیست‌فناورانه نیز باید در چارچوب ضوابط مشخص انجام شود و می‌تواند با الزامات مربوط به محصورسازی، نظارت و رعایت پروتکل‌های ایمنی همراه باشد. بنابراین، موضوع این نیست که محصولات بدون نظارت وارد محیط شوند، بلکه باید مسیر قانونی و علمی مشخصی برای ارزیابی مخاطرات و بررسی امکان استفاده از آنها وجود داشته باشد.
محصولات مقاوم به آفات؛ ظرفیتی برای کاهش مصرف نهاده‌های کشاورزی
محمدی با اشاره به ظرفیت محصولات حاصل از مهندسی ژنتیک در افزایش بهره‌وری کشاورزی، اظهار کرد: گاهی این تصور وجود دارد که کشور در زمینه تولید محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی توانمندی خاصی ندارد، در حالی که پژوهشگران ایرانی در زمینه محصولاتی مانند کلزا، گندم و چغندرقند دستاوردهایی داشته‌اند که می‌تواند در صورت طی مراحل قانونی و ارزیابی‌های لازم، برای بخش کشاورزی ارزشمند باشد. برای نمونه، برخی ارقام اصلاح‌شده کلزا می‌توانند با نیاز کمتر به آب یا برخی نهاده‌های کشاورزی، عملکرد مناسبی داشته باشند. البته میزان این مزایا به ویژگی‌های هر رقم، شرایط محیطی و شیوه کشت بستگی دارد و باید با نتایج آزمایش‌های معتبر ارزیابی شود.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به اهمیت تولید محصولات مقاوم به آفات، گفت: اگر بتوان محصولی تولید کرد که در برابر یک آفت مهم مقاومت داشته باشد، می‌توان از خسارت‌های سنگین به مزارع جلوگیری کرد. در برخی موارد، آفات می‌توانند بخش بزرگی از محصول کشاورز را از بین ببرند؛ بنابراین، توسعه ارقام مقاوم می‌تواند از نظر اقتصادی و تولیدی اهمیت زیادی داشته باشد.
به گفته وی، پژوهشگران حوزه زیست‌فناوری کشاورزی در زمینه تولید چغندرقند مقاوم به آفات نیز فعالیت‌هایی داشته‌اند. اگر محصولی با چنین ویژگی‌هایی پس از طی مراحل علمی و قانونی تأیید شود، می‌تواند به کشاورزان در کاهش خسارت و افزایش پایداری تولید کمک کند. از این رو، فراهم کردن مسیر ارزیابی و استفاده از دستاوردهای پژوهشی اهمیت دارد.
محمدی با انتقاد از موانعی که به گفته وی در مسیر کاربردی شدن برخی تحقیقات وجود دارد، اظهار کرد: هنگامی که امکان استفاده از دستاوردهای پژوهشی فراهم نشود، هم کشاورز از مزایای احتمالی فناوری محروم می‌شود و هم محقق و دانشمند انگیزه خود را برای ادامه فعالیت از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، وابستگی کشور به فناوری‌ها و محصولات خارجی نیز می‌تواند افزایش یابد. اگر روند کاهش انگیزه پژوهشگران و محدود شدن کاربرد فناوری‌ها ادامه پیدا کند، ممکن است فعالیت‌های پژوهشی و انتشار مقالات علمی در این حوزه نیز تحت تأثیر قرار گیرد. جبران عقب‌ماندگی احتمالی در یک حوزه فناورانه به زمان و سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیاز دارد و ممکن است سال‌ها تلاش لازم باشد تا آثار یک دوره رکود جبران شود.
رئیس انجمن ژنتیک با تأکید بر ضرورت توجه به ظرفیت‌های زیست‌فناوری در شرایط تغییرات اقلیمی و کمبود منابع آب، گفت: کشور با چالش‌هایی مانند کم‌آبی و تغییرات اقلیمی مواجه است و برای افزایش تاب‌آوری کشاورزی باید از ظرفیت‌های علمی و فناورانه موجود استفاده کند. توسعه محصولات متناسب با شرایط محیطی، افزایش مقاومت در برابر آفات و بیماری‌ها و بهبود بهره‌وری منابع می‌تواند بخشی از راهکارهای مقابله با این چالش‌ها باشد. برای بهره‌گیری از توان علمی کشور، لازم است میان پژوهش‌های دانشگاهی، ارزیابی‌های ایمنی زیستی و امکان استفاده از محصولات در بخش کشاورزی ارتباط مؤثرتری برقرار شود تا محققان بتوانند دستاوردهای خود را در چارچوب ضوابط قانونی به مرحله کاربرد برسانند و کشاورزان نیز از نتایج پژوهش‌های داخلی بهره‌مند شوند.
انتهای پیام
