حجت‌الاسلام‌والمسلمین عبدالحسین خسروپناه در آیین اختتامیه کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ که امروز پنجشنبه ۲۳ مهر در مجتمع عالی تربیت مجتهد مدیر محمدیه برگزار شد، با تأکید بر اینکه در حکمرانی جنگ باید به اصول قرآنی توجه داشت، گفت: از قرآن کریم می‌توان دو اصل اساسی استخراج کرد؛ نخست اصالت صلح و دیگری اصالت جهاد که این دو اصل با یکدیگر تعارضی ندارند و هر یک در جایگاه خود معنا پیدا می‌کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه ۶۱ سوره انفال اظهار کرد: خداوند در این آیه می‌فرماید «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ»؛ یعنی اگر دشمنان به صلح گرایش پیدا کردند، تو نیز به آن گرایش پیدا کن و بر خدا توکل داشته باش.
خسروپناه افزود: بر اساس این آیه، اگر طرف مقابل به صلح تمایل نشان دهد، باید آن را پذیرفت؛ البته در شرایطی که احتمال فریب یا استفاده از پیشنهاد صلح برای فراهم کردن مقدمات حمله وجود داشته باشد، باید هوشیاری و آمادگی لازم را حفظ کرد.
وی ادامه داد: بنابراین، اصل بر صلح است و جنگ در شرایط خاص و با رعایت ضوابط خود مطرح می‌شود. این موضوع به‌ویژه در روابط میان مؤمنان اهمیت دارد و قرآن کریم بر اصلاح روابط و جلوگیری از اختلاف و تفرقه میان آنان تأکید کرده است.
ضرورت حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه میان مؤمنان
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه نخست سوره انفال اظهار کرد: قرآن کریم مؤمنان را به اصلاح روابط میان یکدیگر و اطاعت از خدا و پیامبر(ص) دعوت می‌کند. همچنین در آیه ۲۰۸ سوره بقره، مؤمنان به ورود همگانی به عرصه صلح و پرهیز از پیروی از گام‌های شیطان سفارش شده‌اند.
وی با بیان اینکه ایجاد تفرقه از زمینه‌های اختلاف میان مسلمانان است، افزود: مؤمنان باید مراقب باشند که اختلاف دیدگاه‌ها به دشمنی و تخریب یکدیگر منجر نشود. گاهی افرادی سال‌ها در مسیر جهاد و مبارزه تلاش کرده‌اند، اما به دلیل اختلاف در یک دیدگاه، به‌طور کامل طرد می‌شوند؛ چنین رویکردی با اخلاق دینی و ضرورت حفظ وحدت سازگار نیست.
وی ادامه داد: همان‌طور که می‌توان از میوه یک درخت، نوع آن را تشخیص داد، رفتار و کنش‌های انسان نیز می‌تواند نشانه‌ای از ویژگی‌های اخلاقی او باشد. قرآن کریم بر مدارا، صلح و حفظ روابط میان مؤمنان تأکید فراوان دارد و نباید اجازه داد اختلاف‌ها به کینه‌ورزی و دشمنی تبدیل شوند.
اصالت جهاد؛ فراتر از جهاد نظامی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به اصل دوم، یعنی اصالت جهاد، گفت: در کنار اصالت صلح، قرآن کریم بر اصالت جهاد نیز تأکید دارد. جهاد اصلی فراگیر است و به شرایط جنگ نظامی محدود نمی‌شود؛ ازاین‌رو، اگر پرسیده شود که اصل در روابط، صلح است یا جنگ، پاسخ این است که اصل بر صلح است، اما جهاد نیز در عرصه‌های مختلف زندگی مؤمنانه جریان دارد.
وی با اشاره به آیه ۵۲ سوره فرقان، «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا»، اظهار کرد: در این آیه، پیامبر اکرم(ص) به جهاد بزرگ با استفاده از قرآن فرمان داده شده است. این آیه نشان می‌دهد که جهاد می‌تواند در عرصه‌هایی غیر از میدان نظامی، از جمله تبیین و روشنگری، نیز تحقق پیدا کند.
خسروپناه افزود: در آیه ۶۹ سوره عنکبوت نیز بر تلاش در راه خدا تأکید شده است؛ «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا»؛ یعنی کسانی که در راه ما تلاش و مجاهدت کنند، آنان را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم.
وی با بیان اینکه زیست مؤمنانه باید با روحیه جهادی همراه باشد، ادامه داد: جهاد به معنای تلاش مستمر در راه خداست و این تلاش می‌تواند با استفاده از جان، مال، دانش، زبان و دیگر ظرفیت‌های انسانی انجام شود. در این نگاه، جهاد علمی، جهاد اقتصادی و جهاد تبیین نیز از مصادیق جهاد به شمار می‌روند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت جهاد تبیین تصریح کرد: جهاد تنها به حضور در میدان جنگ محدود نمی‌شود و فعالیت در عرصه‌های علمی، فرهنگی و تبیینی را نیز در بر می‌گیرد.
وی تأکید کرد: جهاد نظامی یکی از مصادیق جهاد است که خود می‌تواند صورت‌های مختلفی داشته باشد؛ اما اگر جهاد نظامی در شرایطی مطرح نباشد، اصل جهاد در عرصه‌های دیگر همچنان برقرار است.
خسروپناه با اشاره به آیات قرآن کریم درباره مجاهدانی که با اموال و جان‌های خود در راه خدا تلاش می‌کنند، تصریح کرد: قرآن کریم برای مجاهدان و کسانی که با اخلاص و استمرار در مسیر حق حرکت می‌کنند، جایگاه ویژه‌ای قائل است. این موضوع نشان می‌دهد که جهاد باید به‌عنوان رویکردی مستمر در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به آیات قرآن کریم درباره جهاد افزود: خداوند در آیه ۸۸ سوره توبه درباره پیامبر(ص) و مؤمنانی که همراه او جهاد کردند، سخن می‌گوید و در آیه ۷۸ سوره حج نیز بر جهاد در راه خدا تأکید شده است.
خسروپناه با بیان اینکه صبر و استقامت از ویژگی‌های اساسی مجاهدان است، ادامه داد: جهادگر باید در مسیر خود صبر داشته باشد و بر اساس فرمان الهی، استقامت کند. اگر کسی با این معنای قرآنی جهادگر باشد، حکمرانی او نیز باید حکمرانی جهادی باشد.
حکمرانی جهادی از سیاست‌گذاری تا نظارت را در بر می‌گیرد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تفاوت حکمرانی و حکومت‌داری بیان کرد: حکمرانی، فرایندی از سیاست‌گذاری تا نظارت را شامل می‌شود؛ بنابراین، سیاست‌گذاری باید جهادی باشد، تنظیم‌گری با رویکرد جهادی انجام شود و راهبری نیز همین ویژگی را داشته باشد.
وی افزود: در همین زمینه، رهبر شهید بر انجام کارهای راهبری و هدایتگری به شیوه قرارگاهی تأکید داشتند. مرحله اجرا نیز باید جهادی و همراه با صبر و استقامت باشد.
خسروپناه با تأکید بر اهمیت نظارت، ارزیابی و سنجش اثرگذاری گفت: ممکن است همه مراحل یک کار را طی کنیم، اما به نتیجه مطلوب نرسیم. در چنین شرایطی، نباید از جهاد دست بکشیم و صبر و استقامت را کنار بگذاریم، بلکه باید مسیر را با استمرار دنبال کنیم.
وی با اشاره به تجربه‌های صدر اسلام اظهار کرد: برخی از اصحاب پیامبر(ص) که در دوره‌ای با اخلاص جهاد می‌کردند، بعدها در برابر حق قرار گرفتند. درباره اصحاب جمل نیز روایاتی در مدح آنان در دوران همراهی با پیامبر(ص) وجود دارد، اما استمرار نداشتن در مسیر حق و فقدان صبر و استقامت می‌تواند زمینه انحراف را فراهم کند.
هشدار قرآن درباره فاصله گرفتن از مسیر جهاد و ولایت
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه ۵۴ سوره مائده اظهار کرد: این آیه هشداری به مؤمنان است و می‌فرماید اگر گروهی از دین خود بازگردند، خداوند گروه دیگری را جایگزین آنان می‌کند که خداوند آنان را دوست دارد و آنان نیز خداوند را دوست دارند، در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران عزتمند هستند و در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنشگری نمی‌هراسند.
وی با تفسیر این آیه ادامه داد: در اینجا باید میان معنای قرآنی ارتداد و معنای فقهی آن تفاوت قائل شد. در این بحث، سخن از فاصله گرفتن از مسیر ولایت و جهاد است؛ به این معنا که ممکن است فرد شهادتین بگوید، نماز بخواند، روزه بگیرد و حتی مسجد بسازد، اما در مسیر ولایت و جهاد نباشد.
خسروپناه با تأکید بر اینکه خداوند برای استمرار جهادگران جایگزین دارد، گفت: اگر این روحیه و منزلت در ما شکل بگیرد، باید بدانیم که جهاد برای خود انسان است و سود آن به خود او بازمی‌گردد.
وی با اشاره به آیه ۶ سوره عنکبوت افزود: خداوند می‌فرماید هر کس جهاد کند، به سود خود جهاد کرده است؛ زیرا خداوند از جهانیان بی‌نیاز است. بنابراین، نباید جهاد را منتی بر خداوند بدانیم، چراکه منفعت آن به خود انسان می‌رسد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به آیات ۹۵ و ۹۶ سوره نساء بیان کرد: خداوند برای مجاهدانی که با اموال و جان‌های خود در راه او جهاد می‌کنند، درجاتی برتر از دیگران قرار داده و وعده پاداش و آمرزش داده است. بالاترین درجات را خداوند به مجاهدان عنایت می‌کند، اما شرط آن استمرار جهاد در عرصه‌های مختلف است.
جهاد در عرصه‌های مختلف باید با رعایت حدود الهی همراه باشد
خسروپناه با بیان اینکه جهاد متناسب با شرایط و عرصه‌های مختلف، شکل‌های متفاوتی دارد، اظهار کرد: در جنگ نظامی، فرد با سلاح در میدان حاضر می‌شود؛ در زمان جهاد علمی باید در عرصه علم مجاهدت کند و در زمان جهاد تبیین نیز باید در همین مسیر فعالیت داشته باشد. در همه این عرصه‌ها، صبر و استقامت ضروری است.
وی یکی دیگر از شروط جهاد را رعایت حدود الهی دانست و افزود: مجاهدان نباید از حدودی که خداوند تعیین کرده است، تجاوز کنند. قرآن کریم در آیه ۱۹۰ سوره بقره می‌فرماید با کسانی که با شما می‌جنگند، در راه خدا بجنگید، اما از حد تجاوز نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: حتی اگر دشمن از حدود تجاوز کند، مقابله نیز باید در چارچوب حدودی باشد که خداوند تعیین کرده است. رعایت این حدود در تمام مراحل جهاد ضروری است.
وی با تأکید بر اینکه جهاد امری اجتماعی و ولایی است، گفت: جهادگران باید از ولی امر تبعیت کنند و در دوران غیبت نیز، در چارچوب ولایت فقیه عمل کنند. برای مثال، اگر ولی فقیه با مذاکره موافقت کند، مذاکره انجام می‌شود و اگر اجازه ندهد، نباید برخلاف نظر او عمل کرد.
خسروپناه تصریح کرد: ولی فقیه نیز در این امور با استفاده از نظر کارشناسان، عقل جمعی و مبانی فقهی تصمیم‌گیری می‌کند. نباید تفسیر نادرستی از ولایت فقیه ارائه دهیم که از نظر عقلانی قابل پذیرش نباشد.
وی افزود: عقل، سلامت مزاج و سلامت حواس از شرایط فقیه است و در تصمیم‌گیری‌های مهم، نظر کارشناسان و متخصصان مورد توجه قرار می‌گیرد. پس از بررسی و جمع‌بندی، تصمیم ابلاغ می‌شود و همگان باید در این زمینه از ولایت تبعیت کنند.
فقه جهاد در کنار فقه صلح معنا پیدا می‌کند
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به جایگاه صلح در فقه اسلامی بیان کرد: اصل حاکم بر این مباحث باید مورد توجه قرار گیرد و حتی اگر از اصالت صلح سخن گفته شود، جایگاه جهاد نیز باید در همین چارچوب فهم شود. شیوه پیامبر(ص) در صلح حدیبیه و دیگر نمونه‌های تاریخی نیز از جمله موضوعاتی است که ادله فقهی مرتبط با صلح بر اساس آن بررسی می‌شود.
وی ادامه داد: در فقه، از کتاب الجهاد و کتاب الصلح سخن گفته می‌شود و این موضوع نشان می‌دهد که بررسی جهاد نباید از سایر ابعاد فقهی و حقوقی آن جدا شود. بنابراین، بهتر است از عنوان فقه و حقوق حکمرانی جهاد استفاده کنیم، حتی اگر موضوع بحث، جهاد نظامی باشد؛ چراکه باید مفهوم جهاد را در چارچوب جامع آن مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به احکام مرتبط با کشورهایی که در جنگ علیه یک کشور اسلامی نقش دارند، اظهار کرد: از برخی نصوص فقهی استفاده می‌شود که اگر کشورهایی در جنگ علیه یک کشور اسلامی نقش مؤثر داشته باشند، موضوع جهاد علیه آنان نیز قابل بررسی است.
خسروپناه گفت: در مواردی که پایگاه‌های نظامی دشمن در سرزمین اسلامی مستقر شده و آن سرزمین به پایگاهی برای جنگ علیه کشور اسلامی تبدیل شده باشد، موضوع مقابله با آن پایگاه‌ها مطرح می‌شود. همچنین اگر همکاری و پشتیبانی یک دولت از اقدامات نظامی علیه کشور اسلامی اثبات شود، از منظر فقهی، موضوع مقابله با آن نیز قابل بررسی خواهد بود.
وی تأکید کرد: این مباحث را از منظر فقهی و قرآنی مطرح می‌کنم، اما اینکه در هر مورد چه اقدامی انجام شود، به اذن ولی فقیه بستگی دارد و در همه این امور باید تابع دستور ولایت بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: حتی اگر بررسی‌های علمی و فقهی به نتیجه‌ای رسیده باشد، اذن ولی فقیه باید وجود داشته باشد. نباید به‌سادگی زمینه حمله نظامی دشمن به کشور اسلامی را فراهم کرد، اما در عین حال، رعایت حدود الهی و پرهیز از تجاوز نیز ضروری است.
وی در پایان با تأکید بر لزوم تبعیت از رهبری در این امور گفت: در این زمینه، تابع دستور رهبر هستیم و خود را سرباز می‌دانیم. مباحث علمی و تحقیقات فقهی نیز در جای خود قابل بررسی است، اما تصمیم‌گیری و اقدام باید در چارچوب ضوابط شرعی و اذن ولی فقیه انجام شود.
انتهای پیام
