به گزارش ایسنا، دکتر مرتضی طاهری امروز در نشست رؤسای دانشکده‌ها و مدیران گروه‌های تربیت‌بدنی و علوم ورزشی دانشگاه‌های سراسر کشور که در وزارت علوم برگزار شد، با اشاره به وضعیت دانشگاه‌های ایران در نظامهای رتبه‌بندی بین‌المللی حوزه علوم ورزشی، گفت: در آخرین رتبه‌بندی شانگهای، پنج دانشگاه ایرانی در این حوزه حضور داشتند، اما در برخی نظامهای رتبه‌بندی تخصصی، دانشکده‌های علوم ورزشی دانشگاه‌های تابعه وزارت علوم جایگاه مشخصی ندارند و دانشگاه‌های علوم پزشکی در این حوزه حضور پررنگ‌تری دارند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به سیاست‌گذاری پژوهشی و نحوه انتشار دستاوردهای علمی افزود: کشور از پژوهشگران توانمندی در حوزه علوم ورزشی برخوردار است، اما برای ارتقای جایگاه دانشگاه‌ها در نظامهای رتبه‌بندی بین‌المللی، باید به ملاحظات تخصصی این نظام‌ها و انتشار دستاوردهای پژوهشی در مجلات مرتبط با حوزه علوم ورزشی توجه بیشتری شود.
طاهری ادامه داد: با بررسی داده‌های پایگاه‌های علمی بین‌المللی، از جمله اسکوپوس و وب آو ساینس، می‌توان نقاط قوت و ضعف کشور، حوزه‌های موضوعی دارای مزیت و پژوهشگران اثرگذار در علوم ورزشی را شناسایی کرد و بر اساس آن، نقشه راهی برای بهبود جایگاه علمی کشور تدوین کرد.
وی با تأکید بر آمادگی مجموعه تحت مسئولیت خود برای حمایت از نشریات علمی این حوزه اظهار کرد: تمام ظرفیت‌ها و توانمندی‌های موجود در کشور برای ارتقا و توانمندسازی نشریات علمی و بهبود شاخص‌های علم‌سنجی مرتبط با آن‌ها در خدمت دانشگاه‌ها و فعالان این رشته قرار دارد تا بتوانیم اثری ماندگار در این زمینه بر جای بگذاریم.
جایگاه دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی شانگهای
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به وضعیت دانشگاه‌های ایرانی در آخرین رتبه‌بندی شانگهای در حوزه علوم ورزشی گفت: پنج دانشگاه ایرانی در این رتبه‌بندی حضور داشتند. دانشگاه گیلان در بازه رتبه‌ای ۱۰۱ تا ۱۵۰ جهان قرار گرفت و دانشگاه‌های اصفهان و تهران نیز در بازه ۱۵۱ تا ۲۰۰ جای گرفتند.
وی افزود: دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه خوارزمی نیز در بازه رتبه‌ای ۲۰۱ تا ۳۰۰ جهان قرار داشتند.
ضرورت توجه به جایگاه علوم ورزشی در نظامهای رتبه‌بندی
طاهری با اشاره به تفاوت نظامهای رتبه‌بندی بین‌المللی در دسته‌بندی رشته‌ها و حوزه‌های موضوعی بیان کرد: هنگام بررسی وضعیت علوم ورزشی و تندرستی، باید به نظامهای رتبه‌بندی تخصصی توجه کرد؛ زیرا ممکن است یک رشته در نظامهای مختلف، جایگاه متفاوتی داشته باشد.
وی با اشاره به نظام رتبه‌بندی ایجور رنکینگ گفت: این نظام در سال‌های اخیر به رتبه‌بندی حوزه‌های تخصصی توجه کرده است، اما با کمال تأسف مشاهده می‌کنیم که دانشکده‌های علوم ورزشی دانشگاه‌های تابعه وزارت علوم در این نظام جایگاه مشخصی ندارند و دانشگاه‌های علوم پزشکی در آن حضور دارند.
وی ادامه داد: چنین وضعیتی ممکن است این تصور را ایجاد کند که رشته‌هایی مانند فیزیولوژی ورزشی باید ذیل دانشگاه‌های علوم پزشکی و وزارت بهداشت تعریف شوند؛ در حالی که دانشگاه‌های تابعه وزارت علوم نیز ظرفیت‌های علمی و پژوهشی قابل‌توجهی در این زمینه دارند.
ضرورت اصلاح مسیر انتشار دستاوردهای پژوهشی
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با تأکید بر توان علمی پژوهشگران ایرانی در حوزه علوم ورزشی گفت: پژوهشگران توانمندی در کشور فعالیت می‌کنند که آثار علمی آن‌ها از نظر شاخص‌های استنادی، حتی در مقایسه با میانگین پژوهش‌های حوزه علوم ورزشی در کشور و دانشگاه‌های علوم پزشکی، جایگاه متمایزی دارد.
وی افزود: با این حال، اگر این پژوهشگران دستاوردهای خود را کمتر در مجلات تخصصی علوم ورزشی منتشر کنند، ممکن است آثارشان در دسته‌بندی‌های موضوعی دیگری مانند کشاورزی یا تغذیه قرار گیرد و در نتیجه، سهم واقعی آن‌ها در ارزیابی جایگاه علوم ورزشی کشور به‌درستی منعکس نشود.
طاهری خاطرنشان کرد: آشنایی پژوهشگران با الزامات موضوعی نظامهای رتبه‌بندی و توجه به محل انتشار دستاوردهای علمی می‌تواند به بازتاب بهتر ظرفیت‌های واقعی کشور در این نظام‌ها کمک کند.
وی با اشاره به وضعیت دانشگاه‌های ایران در نظامهای رتبه‌بندی دیگر گفت: در برخی نظام‌ها، از جمله نظامی که در ادامه به آن اشاره کردم، در سال گذشته هیچ دانشگاه ایرانی در حوزه مورد بررسی نماینده‌ای نداشت. این موضوع نشان می‌دهد که برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت علوم ورزشی کشور، باید نظامهای مختلف رتبه‌بندی و شاخص‌های مورد استفاده در آن‌ها را به‌صورت جداگانه بررسی کرد.
طاهری با اشاره به تفاوت ماهیت نظامهای رتبه‌بندی بین‌المللی اظهار کرد: بسیاری از این نظام‌ها بر اساس اطلاعات خوداظهاری فعالیت می‌کنند؛ به این معنا که کارشناسان اطلاعات دانشگاه‌ها و رشته‌ها را وارد می‌کنند یا از پژوهشگران می‌خواهند الزاماتی مانند داشتن ایمیل سازمانی را رعایت کنند. بنابراین، صرف حضور در یک نظام رتبه‌بندی لزوماً به معنای ارزیابی جامع و دقیق عملکرد علمی دانشگاه نیست.
وی با اشاره به نتایج بررسی جایگاه دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی شانگهای افزود: در این ارزیابی، پنج دانشگاه ایرانی در میان ۳۰۰ دانشکده برتر جهان در حوزه مورد بررسی قرار گرفته‌اند که سهمی حدود ۱.۶۷ درصدی را نشان می‌دهد. با توجه به اینکه سهم ایران از تولید علم جهان حدود ۲.۵ تا ۳ درصد برآورد می‌شود، این نسبت نشان می‌دهد که ظرفیت دانشگاه‌های کشور در این حوزه هنوز به‌طور کامل در رتبه‌بندی بین‌المللی منعکس نشده است.
استناد به مقالات؛ شاخص تعیین‌کننده در رتبه‌بندی شانگهای
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به شاخص‌های مورد استفاده در رتبه‌بندی شانگهای گفت: برای درک جایگاه دانشگاه‌ها باید بررسی کنیم که چه شاخص‌هایی مبنای ارزیابی قرار گرفته‌اند. ممکن است یک دانشگاه در چند شاخص عملکرد بهتری نسبت به دانشگاه‌های دیگر داشته باشد، اما شاخصی مانند تعداد استناد به‌ازای هر مقاله، به دلیل وزن بالایی که در امتیاز نهایی دارد، تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر رتبه دانشگاه بگذارد.
وی ادامه داد: برای مثال، تفاوت میان دانشگاهی با ۱۰ عضو هیئت علمی که مقالات آن‌ها در مجموع ۱۰۰ استناد دریافت کرده‌اند و دانشگاهی با ۱۰۰ عضو هیئت علمی که مجموع استنادهای مقالاتشان نیز ۱۰۰ است، نشان می‌دهد که سرانه استناد و میزان تأثیرگذاری پژوهش‌ها اهمیت زیادی دارد. در چنین شرایطی، کیفیت و میزان استناد به مقالات می‌تواند سهم قابل‌توجهی در ارزیابی نهایی دانشگاه داشته باشد.
طاهری با اشاره به جایگاه دانشگاه‌های ایرانی در این رتبه‌بندی بیان کرد: دانشگاه‌های تربیت‌بدنی و علوم ورزشی، گیلان، اصفهان و تهران در بازه‌های رتبه‌ای مختلف قرار گرفته‌اند و دانشگاه‌های آزاد اسلامی و خوارزمی نیز در بازه رتبه‌ای ۲۰۱ تا ۳۰۰ جهان حضور داشته‌اند.
سهم دانشگاه‌های علوم پزشکی در تولیدات علمی حوزه ورزش
وی با اشاره به دسته‌بندی موضوعی مقالات در پایگاه اسکوپوس اظهار کرد: در این پایگاه، حوزه‌های علمی در طبقه‌بندی‌های موضوعی مختلف قرار می‌گیرند و مقالات پژوهشگران نیز بر اساس موضوع و محتوای آن‌ها دسته‌بندی می‌شوند. با این حال، عنوان مستقلی که تمام ابعاد علوم ورزشی را پوشش دهد، لزوماً در همه این طبقه‌بندی‌ها وجود ندارد.
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم افزود: موضوعاتی مانند علوم ورزشی، فیزیولوژی ورزشی، فیزیولوژی فعالیت بدنی، علوم توانبخشی و سلامت عمومی در دسته‌بندی‌های موضوعی مختلف قرار می‌گیرند. بررسی داده‌های استنادی نشان می‌دهد که دانشگاه‌های علوم پزشکی در برخی از این حوزه‌ها حضور پررنگ‌تری دارند و تولیدات علمی آن‌ها بیشتر دیده شده است.
طاهری ادامه داد: بخشی از این وضعیت به نحوه فعالیت پژوهشگران و پراکندگی موضوعی مقالات بازمی‌گردد. اگر پژوهشگران علوم ورزشی در حوزه‌های تخصصی مرتبط با رشته خود حضور مستمر و مؤثرتری داشته باشند، دستاوردهای آن‌ها بهتر در شاخص‌های مرتبط با این حوزه بازتاب پیدا می‌کند.
نقش پژوهشگران پرکار در ارتقای جایگاه دانشگاه‌ها
وی با اشاره به برخی نتایج رتبه‌بندی‌های تخصصی گفت: در سناریوهای آینده‌نگرانه رتبه‌بندی علمی، احتمال دارد نظامهای تخصصی نقش بیشتری در طبقه‌بندی رشته‌ها پیدا کنند. در برخی از این رتبه‌بندی‌ها، دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران، شهید بهشتی و اصفهان در حوزه ورزش جایگاه‌هایی به دست آورده‌اند.
طاهری با اشاره به جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیروان در یکی از این ارزیابی‌ها خاطرنشان کرد: در برخی دانشگاه‌ها، یک پژوهشگر پرکار و پراستناد می‌تواند نقش بسیار مهمی در ارتقای جایگاه دانشگاه ایفا کند. گاهی یک نفر به‌تنهایی بخش قابل‌توجهی از بار تولیدات علمی و استنادی دانشگاه را بر دوش می‌کشد و با فعالیت مستمر خود، به دیده‌شدن آن دانشگاه در نظامهای رتبه‌بندی کمک می‌کند.
وی تأکید کرد: قرار گرفتن دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیروان در این رتبه‌بندی نیز می‌تواند با فعالیت پژوهشگران پرکار و پراستناد آن مرتبط باشد؛ پژوهشگرانی که با تولید مقالات اثرگذار، در ارتقای جایگاه علمی دانشگاه خود نقش ایفا می‌کنند.
طاهری با اشاره به شاخص‌های اصلی رتبه‌بندی شانگهای در حوزه علوم ورزشی اظهار کرد: پنج شاخص اصلی در این رتبه‌بندی مبنای امتیازدهی و تعیین جایگاه دانشگاه‌ها قرار می‌گیرند. بررسی عملکرد دانشگاه‌های ایرانی در این شاخص‌ها نشان می‌دهد که هر دانشگاه در برخی زمینه‌ها عملکرد بهتری داشته است؛ برای مثال، دانشگاه خوارزمی در زمینه همکاری‌های بین‌المللی عملکرد مطلوبی داشته و دانشگاه‌های اصفهان و گیلان نیز در برخی شاخص‌ها جایگاه قابل‌توجهی کسب کرده‌اند.
وی با اشاره به اهمیت انتشار مقاله در مجلات علمی برتر افزود: در نشست هم‌اندیشی وب آو ساینس آکادمی که پیش‌تر با عنوان پابلیشرز آکادمی شناخته می‌شد، یکی از موضوعات مطرح‌شده، افزایش وزن مجلات برتر در نظامهای رتبه‌بندی بود. این موضوع نشان می‌دهد که انتخاب مجله مناسب برای انتشار دستاوردهای علمی، می‌تواند در امتیاز نهایی دانشگاه‌ها تأثیرگذار باشد.
اهمیت انتشار مقاله در مجلات علمی برتر
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: برای مثال، انتشار دو مقاله در مجلات رده کیو یک (Q1) ممکن است از نظر وزن‌دهی در نظامهای رتبه‌بندی، ارزشی بیشتر از انتشار چند مقاله در مجلات رده کیو سه (Q3) و کیو چهار (Q4) داشته باشد.
وی با اشاره به ضرورت توجه به این موضوع در ارزیابی‌های دانشگاهی بیان کرد: گاهی در هیئت‌های ممیزی دانشگاه‌ها، سخت‌گیری‌هایی درباره محل انتشار مقالات صورت می‌گیرد که ممکن است با اعمال سلیقه همراه باشد؛ با این حال، توجه اصولی به کیفیت مجلات و جایگاه آن‌ها در نظامهای رتبه‌بندی، در صورت رعایت معیارهای علمی، می‌تواند به مزیتی برای دانشگاه‌های کشور تبدیل شود.
استناد به هر مقاله؛ عامل تمایز دانشگاه‌ها
طاهری با اشاره به تفاوت عملکرد دانشگاه‌های ایرانی در شاخص‌های مختلف رتبه‌بندی شانگهای گفت: دانشگاه تهران از نظر تعداد کل مقالات و مجموع استنادات، عملکرد برجسته‌ای داشته است؛ اما در شاخص استناد به‌ازای هر مقاله، دانشگاه گیلان توانسته است جایگاه قابل‌توجهی به دست آورد.
وی افزود: این تفاوت نشان می‌دهد که تعداد مقالات و مجموع استنادات، به‌تنهایی برای ارزیابی عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها کافی نیست و باید شاخص‌هایی مانند میانگین استناد به هر مقاله و میزان اثرگذاری پژوهش‌ها نیز بررسی شود. ممکن است دانشگاهی با تعداد کمتر پژوهشگر، به دلیل برخورداری از مقالات پراستناد، در برخی شاخص‌ها عملکرد بهتری داشته باشد.
بررسی روند پنج‌ساله تولیدات علمی دانشگاه‌ها
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به بررسی داده‌های پایگاه اسکوپوس اظهار کرد: برای ارزیابی روند عملکرد دانشگاه‌ها، داده‌های یک بازه زمانی پنج‌ساله بررسی شده است. استفاده از این پایگاه به این دلیل است که اسکوپوس پوشش موضوعی گسترده‌ای دارد و برای بررسی و مقایسه عملکرد دانشگاه‌ها و رشته‌های مختلف، داده‌های مناسبی ارائه می‌کند.
وی ادامه داد: در بررسی انجام‌شده، دانشگاه آزاد اسلامی بیشترین سهم را از نظر حجم تولیدات علمی در مجموعه مورد بررسی داشته است. با این حال، برای مقایسه دقیق‌تر دانشگاه‌ها، باید علاوه بر اعداد مطلق، شاخص‌های نسبی و میزان اثرگذاری تولیدات علمی نیز در نظر گرفته شود.
طاهری افزود: دانشگاه تهران در این ارزیابی جایگاه دوم را داشته و دانشگاه علوم ورزشی و پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی نیز در میان مجموعه‌های مورد بررسی قرار گرفته‌اند. بررسی روندها نشان می‌دهد که از سال ۲۰۲۴ به بعد، بسیاری از دانشگاه‌ها در این حوزه با افت شاخص‌های پژوهشی مواجه شده‌اند.
وی با بیان اینکه این روند محدود به علوم ورزشی نیست، خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، انگیزه پژوهشگران برای انتشار مقالات علمی تا حدی کاهش یافته است. این مسئله در بررسی‌های انجام‌شده به رشته علوم ورزشی محدود نمی‌شود و در سایر حوزه‌های علمی نیز مشاهده شده است.
مقایسه مجموع استنادات دانشگاه‌ها در یک بازه پنج‌ساله
طاهری در ادامه با اشاره به داده‌های مقایسه‌ای دانشگاه‌ها گفت: در نمودار ارائه‌شده، ستون‌های آبی نشان‌دهنده تعداد استنادات در یک بازه زمانی پنج‌ساله است. بر این اساس، دانشگاه تهران یک‌هزار و ۸۵۱ استناد، دانشگاه آزاد اسلامی یک‌هزار و ۷۷۸ استناد و پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی یک‌هزار و ۶۵۹ استناد داشته‌اند.
وی تأکید کرد: این ارقام یکی از ابعاد عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها را نشان می‌دهد، اما برای ارزیابی جامع‌تر باید تعداد مقالات، میانگین استناد به هر مقاله، کیفیت مجلات محل انتشار و سایر شاخص‌های مورد استفاده در نظامهای رتبه‌بندی نیز به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.
طاهری با اشاره به اهمیت بررسی کیفیت استنادات در کنار تعداد مقالات و استنادات گفت: اگر داده‌های دانشگاه‌ها را در یک بازه پنج‌ساله بررسی کنیم، تفاوت عملکرد آن‌ها در شاخص‌های مختلف بهتر مشخص می‌شود. برای مثال، دانشگاه اصفهان از نظر میانگین استناد به هر مقاله عملکرد قابل‌توجهی داشته است. دانشگاه خوارزمی و پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی نیز در این زمینه عملکرد قابل‌توجهی داشته‌اند.
وی افزود: مدیران دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها باید به پژوهشگرانی که در حوزه‌های تخصصی خود به‌صورت مستمر و اثرگذار فعالیت می‌کنند، توجه بیشتری داشته باشند و در نظامهای انگیزشی، میان عملکرد پژوهشگران تفاوت قائل شوند.
حمایت مالی از نمایه‌سازی نشریات علمی در پایگاه اسکوپوس
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به حمایت‌های مالی از نشریات علمی اظهار کرد: در دوره وزارت علوم دولت قبل، برای هر مجله فارسی که در پایگاه اسکوپوس نمایه می‌شد، مبلغ ۵۰۰ میلیون تومان و برای هر مجله انگلیسی مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان اعتبار در نظر گرفته شد. وزیر علوم فعلی نیز این مسیر را ادامه داده و حتی بر افزایش این حمایت‌ها تأکید دارد.
وی ادامه داد: این حمایت‌ها از این جهت اهمیت دارد که باید برای تقویت نظامهای انگیزشی پژوهشگران و نشریات علمی، میان افرادی که فعالیت پژوهشی باکیفیت و اثرگذار دارند و سایرین تفاوت قائل شویم.
طاهری با اشاره به شاخص اچ‌ایندکس (H-index) پژوهشگران گفت: در بررسی پنج‌ساله مورد اشاره، دانشگاه تهران با اختلاف در رتبه نخست قرار دارد. این شاخص نیز در کنار سایر معیارها می‌تواند تصویری از عملکرد پژوهشگران پرکار و پراستناد ارائه دهد.
ضرورت بهره‌گیری از سامانه علم‌سنجی ایرانداک
وی با اشاره به راه‌اندازی سامانه‌ای برای بررسی اطلاعات علم‌سنجی پژوهشگران در معاونت پژوهشی وزارت علوم بیان کرد: با همکاری همکاران در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، سامانه‌ای برای تجمیع و بررسی اطلاعات علم‌سنجی پژوهشگران ایجاد شده است. ضروری است اطلاعات پژوهشگران، از جمله فایل‌های علمی، نشانی پروفایل در اسکوپوس، ایمیل دانشگاهی و شناسه اوآرسی‌آی‌دی (ORCID)، در این سامانه ثبت و تکمیل شود.
طاهری افزود: این سامانه به مدیران دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها کمک می‌کند تا در مدت کوتاهی، حوزه‌های فعالیت علمی اعضای هیئت علمی، زمینه‌های تخصصی آن‌ها، تراکم موضوعی پژوهش‌ها و نقاط قوت علمی هر فرد را شناسایی کنند.
وی با بیان اینکه چنین اطلاعاتی می‌تواند در سیاست‌گذاری پژوهشی و هدایت دانشجویان نیز مؤثر باشد، اظهار کرد: برای مثال، بررسی آثار علمی یک پژوهشگر نشان می‌دهد که او در چه حوزه‌هایی فعالیت بیشتری داشته و در کدام زمینه‌ها به‌عنوان متخصص شناخته می‌شود. این اطلاعات به دانشجویان نیز کمک می‌کند تا با شناخت دقیق‌تری از حوزه تخصصی استادان، موضوع پژوهش خود را انتخاب کنند.
تمرکز موضوعی؛ عاملی برای شکل‌گیری مرجعیت علمی
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به روند فعالیت علمی پژوهشگران گفت: ابزارهای تحلیل داده‌های علمی می‌توانند تغییرات حوزه فعالیت پژوهشگران را در طول زمان نشان دهند؛ برای مثال، مشخص کنند که یک پژوهشگر در سال‌های مختلف در چه زمینه‌هایی مقاله منتشر کرده و چگونه مسیر پژوهشی خود را توسعه داده است.
وی ادامه داد: در نظام علمی بین‌المللی، داشتن یک مسیر پژوهشی مشخص و توسعه تدریجی آن اهمیت دارد. البته این موضوع به معنای پرهیز مطلق از ورود به حوزه‌های جدید نیست؛ بلکه پژوهشگر باید ضمن حفظ تمرکز تخصصی، نوآوری و اصالت علمی را نیز در کارهای خود دنبال کند.
طاهری خاطرنشان کرد: گاهی در فرایندهای ارزیابی و ممیزی دانشگاهی، پژوهشگرانی که در یک حوزه به‌صورت مستمر فعالیت می‌کنند، به انجام کارهای تکراری متهم می‌شوند؛ در حالی که استمرار در یک مسیر تخصصی، اگر با نوآوری و رعایت اصول علمی همراه باشد، می‌تواند به شکل‌گیری مرجعیت علمی منجر شود.
وی تأکید کرد: شناخت ظرفیت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها و استفاده از سامانه‌های علم‌سنجی، می‌تواند به مدیران کمک کند تا پژوهشگران اثرگذار را شناسایی کنند و برای تقویت جایگاه علمی کشور برنامه‌ریزی دقیق‌تری داشته باشند.
سهم دانشگاه‌ها از انتشار مقاله در مجلات رده کیو یک
طاهری در ادامه با اشاره به سهم دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی از انتشار مقالات در مجلات رده کیو یک (Q1) گفت: بر اساس داده‌های ارائه‌شده برای بازه زمانی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، حدود ۳۱ درصد از مقالات دانشگاه تهران در مجلات این رده منتشر شده است. این سهم برای دانشگاه خوارزمی ۳۴ درصد، دانشگاه اصفهان ۴۰ درصد و پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی ۴۴ درصد بوده است.
وی افزود: این آمار نشان می‌دهد که پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی در میان مجموعه‌های مورد مقایسه، بیشترین سهم انتشار مقاله در مجلات رده کیو یک را داشته است؛ موضوعی که می‌تواند در ارزیابی کیفیت انتشار دستاوردهای علمی این مجموعه مورد توجه قرار گیرد.
مقالات برتر و اثرگذاری پژوهشگران
طاهری با اشاره به نمودار مربوط به مقالات داغ و پراستناد اظهار کرد: افرادی که مقالات داغ (Hot Articles) و پراستناد (Highly Cited Papers) دارند، در مجلاتی مقاله منتشر می‌کنند که جزو ۱۰ درصد برتر مجلات دنیا هستند.
وی افزود: در طبقه‌بندی رایج مجلات، چارک‌های اول تا چهارم یا رتبه‌های کیفی مختلف مورد توجه قرار می‌گیرند، اما انتشار مقاله در مجلات ۱۰ درصد برتر جهان، شاخص مهم‌تری برای ارزیابی کیفیت و اثرگذاری پژوهش‌هاست. بر اساس داده‌هایی که بررسی کرده‌ایم، به نظر می‌رسد از سال آینده دانشگاه اصفهان با اختلاف در این حوزه رتبه نخست را به دست آورد و پس از آن دانشگاه خوارزمی و دانشگاه تهران قرار گیرند.
طاهری تأکید کرد: آگاه‌سازی و عمومی‌کردن این اطلاعات درباره موضوعات پژوهشی و عملکرد دانشگاه‌ها، می‌تواند در افزایش انگیزه همکاران علمی در دانشکده‌ها مؤثر باشد.
مجلات پرتکرار و ملاحظات مربوط به نمایه‌های علمی
وی در ادامه، با اشاره به مجلاتی که پژوهشگاه علوم ورزشی در آن‌ها بیشترین میزان انتشار مقاله را داشته است، از مجله «تالشی» به‌عنوان یکی از مجلات پرتکرار نام برد. نام و عنوان دقیق این مجله در متن پیاده‌شده روشن نیست.
وی همچنین به مجلات و نمایه‌هایی از جمله BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation و Scientific Reports اشاره کرد و درباره تفاوت میان نمایه‌شدن در پایگاه‌های علمی و وابستگی به یک ناشر توضیح داد.
طاهری با اشاره به مجله Scientific Reports خاطرنشان کرد که نباید آن را با مجلات اصلی مجموعه Nature یکی دانست؛ این مجله در مجموعه انتشارات نیچر قرار دارد، اما با مجلات اصلی نیچر تفاوت دارد. وی همچنین به انتقادهایی درباره کیفیت داوری برخی مجلات و طرح موضوع داوری‌های غیرواقعی یا صوری اشاره کرد و بر ضرورت توجه به اعتبار مجلات تأکید داشت.
طاهری با اشاره به نقشه همکاری‌های بین‌المللی پژوهشگاه علوم ورزشی گفت: این نقشه برای یک سازمان، دانشگاه، پژوهشگاه یا دانشکده اهمیت زیادی دارد و می‌تواند تصویری از گستره همکاری‌های علمی آن مجموعه ارائه دهد.
وی افزود: در میان مجموعه‌های بررسی‌شده، پژوهشگاه علوم ورزشی در همکاری با کشورهای دارای نظام علمی توسعه‌یافته عملکرد قابل‌توجهی داشته است. کشورهای استرالیا، چین، آلمان، انگلستان، آمریکا، فرانسه و کانادا از جمله طرف‌های این همکاری‌ها هستند.
وی ادامه داد: اگر کشورهای برتر جهان در مرجعیت علمی رشته علوم ورزشی را در نظر بگیریم، آمریکا در رتبه نخست، کانادا در رتبه دوم و استرالیا در رتبه سوم قرار دارند و چین نیز از کشورهای مطرح در این حوزه است. همکاری پژوهشگاه با کشورهای پیشرو علمی، یکی از ویژگی‌های مهم عملکرد پژوهشی آن به شمار می‌رود.
وضعیت استنادها در مقایسه با میانگین جهانی
طاهری با اشاره به شاخص میانگین استنادها در رشته علوم ورزشی اظهار کرد: بر اساس داده‌های ارائه‌شده، وضعیت استنادهای مجموعه دانشکده‌ها و پژوهشگاه در این حوزه پایین‌تر از میانگین جهانی است. اگر میانگین جهانی را عدد یک در نظر بگیریم، عملکرد این مجموعه حدود ۰.۸۴ است؛ به این معنا که میزان استنادها حدود ۱۶ درصد پایین‌تر از میانگین جهانی قرار دارد.وی در ادامه با اشاره به فعالیت‌های پژوهشگران پژوهشگاه در حوزه‌های مختلف گفت: همکاران پژوهشگاه در
حوزه‌های علوم پزشکی و سلامت، علوم زیستی و علوم اجتماعی نیز فعالیت دارند و بخشی از بار مرجعیت علمی در نظام رتبه‌بندی شانگهای را بر عهده گرفته‌اند.
بررسی عملکرد پژوهشگران و حوزه‌های موضوعی
طاهری با اشاره به داده‌های مربوط به پژوهشگران پرکار پژوهشگاه در شش سال اخیر گفت: در تحلیل داده‌های علم‌سنجی باید به محدودیت‌های اطلاعاتی نیز توجه داشت؛ زیرا گاهی سامانه‌های گردآوری اطلاعات، برخی مقالات پراستناد را شناسایی نمی‌کنند یا مقالات پژوهشگران را به دلیل انتشار در حوزه‌های موضوعی دیگر، در مجموعه داده‌های مرتبط با علوم ورزشی قرار نمی‌دهند.
وی توضیح داد: برای مثال، ممکن است مقاله‌ای که یکی از همکاران در حوزه علوم ورزشی نوشته است، در دسته‌بندی موضوعی سلامت عمومی (Public Health) قرار گرفته باشد و در نتیجه، در جست‌وجوهای محدود به علوم ورزشی دیده نشود. بنابراین، احتمال وجود خطا یا نقص در داده‌ها را باید در نظر گرفت.
وی با اشاره به حوزه‌های فعالیت پژوهشگران پژوهشگاه افزود: حدود ۷۳ درصد از فعالیت‌های همکاران پژوهشگاه در حوزه‌های پزشکی و سلامت قرار دارد و پس از آن، حوزه علوم زیستی نیز از زمینه‌های فعالیت آن‌هاست.
موضوعات غالب پژوهشی پژوهشگاه
طاهری در ادامه، با اشاره به نقشه موضوعات پژوهشی پژوهشگاه علوم ورزشی اظهار کرد: این نقشه، تصویری کلی از الگوها و موضوعات غالب پژوهشی مجموعه ارائه می‌کند. موضوعاتی مانند فعالیت بدنی، سنجش و ارزیابی، آمادگی جسمانی و ادراک و برداشت افراد از مسائل مرتبط، از جمله محورهای قابل مشاهده در این نقشه هستند.
وی توضیح داد: اندازه هر موضوع در این نمودار، میزان برجستگی و تکرار آن در پژوهش‌های شش سال اخیر را نشان می‌دهد؛ به این معنا که هرچه اندازه یک موضوع بزرگ‌تر باشد، آن موضوع در پژوهش‌های این دوره حضور و اهمیت بیشتری داشته است.
ارتباط همکاری‌های بین‌المللی با میزان استناد
طاهری با اشاره به ارتباط همکاری‌های علمی بین‌المللی و میزان استنادها گفت: داده‌ها نشان می‌دهد مقالاتی که همکاران پژوهشگاه با همکاری بین‌المللی منتشر کرده‌اند، در مجموع استنادهای بیشتری دریافت کرده‌اند.
وی افزود: بر همین اساس، طرحی در حال آماده‌سازی است که می‌تواند به بررسی و تقویت این ظرفیت‌ها کمک کند.
بازنگری در نظام ارتقای اعضای هیئت علمی با توجه به همکاری‌های بین‌المللی
طاهری با اشاره به طرحی در دست تدوین برای اصلاح شیوه ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی اظهار کرد: در حال آماده‌سازی طرحی هستیم که در صورت جلب موافقت هیئت مرکزی وزارت علوم، بتوان آن را در آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی نیز لحاظ کرد. هدف این است که فعالیت‌های پژوهشگران در همکاری‌های بین‌المللی، به شکل دقیق‌تری ارزیابی شود.
وی با اشاره به شیوه امتیازدهی به مقالات مشترک افزود: برای مثال، ممکن است مقاله‌ای با مشارکت ۵۰ پژوهشگر منتشر شود که همه آن‌ها ایرانی باشند و امتیاز مقاله بر اساس تعداد نویسندگان یا سهم مشارکت تقسیم شود. در چنین شرایطی، باید میان یک پژوهش گروهی گسترده و یک مقاله با مشارکت محدود، تفاوت قائل شد و سهم واقعی هر پژوهشگر را در نظر گرفت.
طاهری ادامه داد: برخی پژوهش‌ها، مانند مطالعات اپیدمیولوژیک که ممکن است به تعداد زیادی استناد دست پیدا کنند، با پژوهش‌هایی که از نظر علمی و تخصصی ویژگی‌های متفاوتی دارند، قابل مقایسه مستقیم نیستند. همکاری‌های بین‌المللی نیز می‌توانند بر میزان دیده‌شدن و استناد به مقالات تأثیر بگذارند؛ بنابراین، لازم است در نظام ارزیابی پژوهش، این موضوع با دقت بیشتری بررسی شود.
وی تأکید کرد: بسیاری از پژوهش‌های باکیفیت و اثرگذار دنیا حاصل کار تیمی هستند، اما در نظام ارزیابی و ممیزی علمی ما، هنوز آگاهی کافی درباره اهمیت و شیوه ارزیابی این نوع فعالیت‌ها وجود ندارد.
تأثیر تحریم‌ها بر همکاری‌های علمی بین‌المللی
معاون دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به دشواری‌های همکاری بین‌المللی پژوهشگران ایرانی گفت: پژوهشگاه علوم ورزشی نیز مانند دیگر مراکز علمی کشور، تحت تأثیر تحریم‌ها و فضای ایران‌هراسی قرار گرفته است.
وی افزود: گاهی هنگام ارسال مقاله به مجلات بین‌المللی، برخی اعضای هیئت تحریریه درخواست می‌کنند نام آن‌ها از فهرست نویسندگان یا همکاران حذف شود؛ زیرا نگران‌اند همکاری علمی با پژوهشگران ایرانی برای آن‌ها در کشور محل فعالیتشان مشکل ایجاد کند. به گفته او، چنین مواردی در همکاری با برخی پژوهشگران کشورهای دیگر، از جمله استرالیا، نیز مشاهده می‌شود.
طاهری سپس به نمودارهای مربوط به پژوهشگران پرکار دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه خوارزمی، دانشگاه اصفهان، دانشگاه گیلان و دانشگاه تهران اشاره کرد و توضیح داد که این نمودارها تصویری از وضعیت فعالیت‌های پژوهشی و عملکرد پژوهشگران این مجموعه‌ها ارائه می‌کنند.
ضرورت توجه به کیفیت و تخصصی‌بودن موضوعات پژوهشی
طاهری با تأکید بر ضرورت مشخص‌کردن دامنه موضوعی علوم ورزشی اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در ارزیابی مجلات و فعالیت‌های پژوهشی این رشته، پراکندگی موضوعات است. برای مثال، ممکن است مقاله‌ای در زمینه سلامت روان، روان‌شناسی یا جامعه‌شناسی منتشر شود؛ موضوعاتی که می‌توانند با علوم ورزشی ارتباط داشته باشند، اما لازم است وجه تخصصی و ارتباط اصلی پژوهش با رشته مورد ارزیابی، به‌روشنی مشخص باشد.
وی ادامه داد: یکی از مشکلات رشته ما، پراکندگی بیش از اندازه فعالیت‌های پژوهشی است. اگر پژوهشگری در حوزه رفتار حرکتی فعالیت می‌کند، باید وجه تخصصی این حوزه در کار او برجسته باشد، هرچند پژوهش ممکن است از مفاهیم روان‌شناسی یا جامعه‌شناسی نیز استفاده کند.
وی همچنین با اشاره به اهمیت بررسی خروجی‌های کاربردی پژوهش‌ها گفت: در نظامهای رتبه‌بندی، توجه به نسبت مقالات علمی به خروجی‌هایی مانند ثبت اختراع و محصولات فناورانه نیز اهمیت پیدا کرده است. برای مثال، باید بررسی شود چه تعداد از مقالات منتشرشده در یک دانشگاه یا پژوهشگاه، به ثبت اختراع یا محصول مشخصی منجر شده‌اند. این موضوع از جمله مسائلی است که دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها باید نسبت به آن حساسیت بیشتری داشته باشند.
ضرورت تقویت حضور علمی پژوهشگران در شبکه‌های اجتماعی
طاهری با اشاره به اهمیت دیده‌شدن دستاوردهای علمی پژوهشگران گفت: شمار پژوهشگران فعال در حوزه علوم ورزشی و میزان حضور علمی آن‌ها در فضای عمومی، می‌تواند تقویت شود. شبکه‌های اجتماعی و علمی ظرفیت بسیار زیادی برای معرفی توانمندی‌ها و دستاوردهای پژوهشگران دارند.
وی از پژوهشگران خواست فعالیت خود را در شبکه‌هایی مانند ResearchGate، LinkedIn، SciProfiles، Frontiers و همچنین شبکه‌هایی مانند توییتر و فیسبوک گسترش دهند و افزود: به‌محض انتشار یک مقاله، بهتر است پژوهشگران آن را دراین شبکه‌ها معرفی کنند تا مخاطبان بیشتری از نتایج کارشان آگاه شوند.
طاهری با اشاره به توجه روزافزون به اثرگذاری اجتماعی علم خاطرنشان کرد: در کنار شاخص‌هایی مانند تعداد استنادها و شاخص اچ، باید بررسی کرد که دستاوردهای علمی تا چه اندازه به مخاطبان عمومی و غیردانشگاهی می‌رسند و خوانده می‌شوند. این اثرگذاری بدون اطلاع‌رسانی و فراهم‌کردن بستر مناسب برای دسترسی مخاطبان به نتایج پژوهش‌ها محقق نخواهد شد.
انتهای پیام
