به گزارش ایسنا دکتر جواد رفیع‌نژاد امروز در مراسم بزرگداشت روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی با عنوان «اپیدمیولوژی میدانی؛ از شناسایی طغیان تا تأمین امنیت سلامت در چارچوب سلامت واحد»، با اشاره به سابقه فعالیت‌های میدانی دانشکده بهداشت گفت: این دانشکده از ابتدا بر شناسایی مسائل بهداشتی در جامعه و یافتن راهکار برای حل آنها تأکید داشته است؛ رویکردی که امروزه در مباحث مربوط به دانشگاه‌های نسل چهارم و پنجم نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به خاطره‌ای از یکی از معاونان پژوهشی دانشگاه اظهار کرد: زمانی یکی از معاونان پژوهشی دانشگاه به دانشکده آمد و گفت که می‌خواهیم دانشکده‌ها را به سمت دانشگاه‌های نسل سوم ببریم. در پاسخ گفتم دانشکده بهداشت پیش از آنکه شکل بگیرد، به نوعی رویکرد دانشگاه‌های نسل پنجم را دنبال می‌کرد؛ زیرا استادان این دانشکده به سراغ مسائل واقعی جامعه می‌رفتند و تلاش می‌کردند راه‌حل را در همان محیط پیدا کنند.
رفیع‌نژاد با بیان اینکه دانشگاه‌های نسل اول و دوم عمدتاً بر آموزش و پژوهش متمرکز بودند، افزود: در رویکردهای جدیدتر، ارتباط دانشگاه با جامعه و حل مسائل واقعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در دانشکده بهداشت نیز استادان از گذشته برای شناسایی مشکلات بهداشتی به مناطق مختلف می‌رفتند و با بررسی میدانی، عوامل بیماری‌ها، ناقلان و راه‌های کنترل آنها را شناسایی می‌کردند.
وی با اشاره به وضعیت بهداشت و بیماری‌ها در اواخر دوره قاجار، گفت: در آن دوران، فقر و مشکلات بهداشتی گسترده بود و بیماری‌هایی مانند بیماری‌های انگلی، قارچی، مالاریا و لیشمانیوز از مسائل مهم جامعه به شمار می‌رفتند. دانشگاه تهران در آن زمان به‌تازگی شکل گرفته بود و استادان گروه‌های مرتبط با مالاریولوژی و انگل‌شناسی برای بررسی این مشکلات به ایستگاه‌های تحقیقاتی می‌رفتند. امروز ممکن است دانشجویان در مدت کوتاهی به پرسش‌هایی درباره عامل بیماری، ناقل یا مخزن آن پاسخ دهند، اما در گذشته استادان باید دو تا سه سال در منطقه تحقیق می‌کردند تا بتوانند عامل بیماری و ویژگی‌های انتقال آن را شناسایی کنند. این دانش از طریق پژوهش‌های طولانی و حضور مستمر در میدان به دست می‌آمد.
وی با اشاره به شکل‌گیری ایستگاه‌های تحقیقاتی بهداشتی در کشور، اظهار کرد: در ادامه این فعالیت‌ها، ایستگاه‌های متعددی در مناطق مختلف ایجاد شد و دانشکده بهداشت و انستیتو تحقیقات بهداشتی نیز در همین مسیر توسعه یافتند. در مقطعی، حدود ۱۶ ایستگاه تحقیقاتی در مجموعه دانشکده بهداشت فعالیت می‌کردند که نقش مهمی در شناخت مسائل بهداشتی مناطق مختلف داشتند.
رفیع‌نژاد با اشاره به تغییرات ساختاری رخ‌داده در سال ۱۳۸۴ اظهار کرد: در آن سال، تغییراتی در ساختار انستیتو تحقیقات بهداشتی و ایستگاه‌های تحقیقاتی ایجاد شد و بخشی از این ظرفیت‌ها از دانشکده فاصله گرفتند. این تغییرات بر تداوم فعالیت ایستگاه‌ها اثر گذاشت و در ادامه، برخی از این ظرفیت‌ها با مشکلاتی در زمینه فعالیت و مدیریت روبه‌رو شدند.
وی یکی دیگر از تغییرات اثرگذار را افزایش تمرکز بر تولید مقاله و ارتقای جایگاه علمی دانشگاه‌ها دانست و افزود: زمانی این رویکرد تقویت شد که برخی استادان برای ارتقای رتبه علمی، فعالیت‌های میدانی را کمتر کردند و بیشتر به فعالیت پشت رایانه و تولید مقاله پرداختند. در نتیجه، این نگرانی به وجود آمد که ارتباط میان پژوهش‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی جامعه کم‌رنگ شود.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر ضرورت پاسخگویی دانشگاه به نیازهای مردم ادامه داد: در کنار اهمیت تولید علم و مقاله، باید پرسید این فعالیت‌ها چه اثری بر زندگی مردم و حل مسائل سلامت دارند. اپیدمیولوژی میدانی می‌تواند به تقویت این ارتباط کمک کند و زمینه پاسخگویی بهتر دانشگاه به نیازهای جامعه را فراهم آورد.
وی با اشاره به گسترش بیماری‌های غیرواگیر، افزود: در کنار بیماری‌های واگیر، بیماری‌های غیرواگیر از جمله سرطان، بیماری‌های قلبی‌عروقی و دیابت و همچنین مسائل مرتبط با سالمندی به چالش‌های مهم سلامت تبدیل شده‌اند. دانشکده‌های بهداشت باید متناسب با این تغییرات، توان علمی و اجرایی خود را توسعه دهند و از ظرفیت اپیدمیولوژی برای شناخت و کنترل این مشکلات نیز استفاده کنند.
رفیع‌نژاد با تأکید بر ضرورت سازگاری دانشگاه‌ها با نیازهای روز جامعه، اظهار کرد: ما باید خود را با شرایط جدید تطبیق دهیم و به تعبیر معروف، فرزند زمان خویشتن باشیم. دانشکده‌های بهداشت نمی‌توانند صرفاً بر تجربه‌ها و الگوهای گذشته تکیه کنند، بلکه باید ضمن حفظ دستاوردهای علمی، به مسائل جدید سلامت نیز پاسخ دهند.
وی در ادامه با اشاره به جایگاه دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران گفت: این دانشکده از سال ۱۳۴۵ شکل گرفته و در رتبه‌بندی علم‌سنجی، جایگاه نخست را در میان دانشکده‌های بهداشت کشور دارد. این مجموعه اکنون با ۱۱۷ عضو هیئت علمی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. گروه اپیدمیولوژی این دانشکده صرفاً یک گروه آموزشی نیست، بلکه بخشی از شناسنامه نوین بهداشت کشور به شمار می‌رود. بر اساس ارزیابی‌های مورد اشاره، گروه اپیدمیولوژی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران در میان حدود ۳۴۰۰ گروه آموزشی کشور جایگاه نخست را دارد.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به نقش گروه‌های آمار و آمار زیستی در توسعه مطالعات سلامت، افزود: گروه‌های آموزشی این دانشکده، از جمله گروه‌های مرتبط با آمار و آمار زیستی، در شکل‌گیری و توسعه رویکردهای علمی و اجرایی نظام سلامت نقش داشته‌اند و پیوند این دانش با اپیدمیولوژی می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر شواهد مؤثر باشد. استادان بزرگی مانند دکتر ندیم، دکتر حسین ملک‌افضلی، دکتر هلاکویی و دیگر پیشکسوتان، نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه این حوزه داشته‌اند. همچنین دکتر کاظم محمد نیز با وجود تخصص در آمار، دانش خود را در خدمت اپیدمیولوژی قرار داد.
رفیع‌نژاد با گرامیداشت یاد استادان پیشکسوت این حوزه، به‌ویژه زنده‌یاد دکتر ابوالحسن ندیم، اظهار کرد: اگر امروز دانشکده بهداشت از جایگاه علمی خود سخن می‌گوید، بخشی از این اعتبار را مدیون بزرگان و استادان نسل‌های گذشته است. امیدواریم بتوانیم این میراث را حفظ کنیم، آن را توسعه دهیم و به‌گونه‌ای عمل کنیم که در برابر تلاش‌ها و خدمات این استادان شرمنده نباشیم.
رفیع‌نژاد با نقل خاطره‌ای از دکتر ابوالحسن ندیم درباره تفاوت رویکرد پزشکان و اپیدمیولوژیست‌ها، بر ضرورت حضور میدانی متخصصان سلامت برای شناسایی ریشه مشکلات جامعه تأکید کرد و گفت: راه نجات نظام سلامت، صرفا ساخت بیمارستان‌های تخصصی و فوق‌تخصصی نیست، بلکه باید بر بهداشت، پیشگیری، خودمراقبتی، ارتقای سواد سلامت، تغذیه سالم و اصلاح سبک زندگی تمرکز کنیم. دکتر ندیم در جمع پزشکان در تالار ابن‌سینا گفته بود تفاوت ما با شما این است که شما در مطب خود می‌نشینید و منتظر می‌مانید بیمار به شما مراجعه کند تا او را درمان کنید، اما ما به میدان، بیابان، طویله‌ها و خانه‌های مردم می‌رویم تا مسائل را شناسایی کنیم و برای حل مشکلات در همان محل اقدام کنیم.
وی با بیان اینکه برای توضیح تفاوت رویکرد درمان‌محور و پیشگیری‌محور، همواره از یک مثال طنزآمیز استفاده می‌کنم، افزود: در این مثال، چاله‌ای در مسیر وجود دارد که هرکس در آن می‌افتد، پایش می‌شکند. اعضای شورای شهر برای حل این مشکل جلسه می‌گذارند؛ یک نفر پیشنهاد خرید آمبولانس برای انتقال سریع مصدومان را مطرح می‌کند و دیگری ساخت بیمارستانی در کنار چاله را پیشنهاد می‌دهد، اما نفر سوم می‌گوید باید چاله را پر کرد. در این مثال، به‌جای برطرف کردن ریشه مشکل، راهکارهایی برای رسیدگی به پیامدهای آن پیشنهاد می‌شود. متأسفانه گاهی به‌جای پر کردن چاله، تلاش می‌کنیم آن را به‌عنوان وضعیتی تغییرناپذیر حفظ کنیم و تنها مسیر دسترسی به آن را تغییر دهیم.
وی تاکید کرد: راه نجات کشور در حوزه سلامت، صرفاً پزشکی و افزایش تعداد بیمارستان‌ها نیست. اینکه هر روز بیمارستان‌های تخصصی و فوق‌تخصصی جدیدی ساخته شود، به‌خودی‌خود مایه افتخار نظام سلامت نیست؛ بلکه باید به بهداشت، پیشگیری، خودمراقبتی، ارتقای سواد سلامت، تغذیه سالم و اصلاح سبک زندگی توجه بیشتری داشته باشیم. بخش مهمی از مسئولیت کمک به تحقق این رویکرد بر عهده اپیدمیولوژیست‌ها است. اگر نتوانیم عوامل اصلی بروز مشکلات سلامت را شناسایی و برطرف کنیم، با ساخت بیمارستان نیز نمی‌توانیم ریشه مشکلات را از بین ببریم.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به پیوند میان آمار زیستی و خدمات بهداشتی با بیان اینکه توسعه خدمات در خانه‌های بهداشت و تقویت شبکه مراقبت‌های اولیه، زمینه‌ای برای پیوند دانش و نیازهای واقعی جامعه فراهم کرد، گفت: اجرای موفق پزشکی خانواده نیز مستلزم استقرار آن بر بستر شبکه بهداشت و درمان است.
وی در ادامه به رویکرد سلامت واحد (One Health) اشاره و خاطر نشان کرد: سلامت انسان، حیوان و محیط زیست سه ضلع این رویکرد هستند و برای دستیابی به سلامت واحد، باید میان متولیان این سه حوزه همکاری و هماهنگی وجود داشته باشد.
رفیع‌نژاد با اشاره به نقش مراکز مدیریت بیماری‌ها، سازمان دامپزشکی، دانشکده‌های دامپزشکی و نهادهای حوزه محیط زیست در تحقق سلامت واحد اظهار کرد: هر یک از این بخش‌ها مسئولیت مشخصی دارند و تنها از طریق همکاری میان آنها می‌توان به اهداف سلامت واحد دست یافت.
وی تغییرات اقلیمی و گسترش پشه‌های آئدس را از جمله موضوعاتی دانست که نیازمند تقویت آمادگی و پیش‌بینی در نظام سلامت است و افزود: وظیفه ما این است که پیش از ایجاد خطر، بتوانیم رویدادهای سلامت را پیش‌بینی کنیم و مداخلات لازم را پیش از وقوع آنها انجام دهیم.
رفیع‌نژاد با اشاره به فعالیت ایستگاه‌های تحقیقاتی دانشکده بهداشت، گفت: در حال حاضر حدود چهار ایستگاه تحقیقاتی فعال داریم. ایستگاه اصفهان در حوزه لیشمانیوز جلدی فعالیت می‌کند، ایستگاه مشکین‌شهر بر لیشمانیوز متمرکز است و ایستگاه کازرون نیز پس از حدود ۱۰ تا ۲۰ سال رکود، بار دیگر فعال شده و قرار است به‌عنوان یک پایگاه منطقه‌ای در جنوب کشور فعالیت کند. جانمایی این ایستگاه‌ها با دقت انجام شده است؛ برای مثال، ایستگاه کازرون در موقعیتی قرار دارد که امکان پوشش مناطق مرتبط با استان‌های فارس، کهگیلویه‌وبویراحمد و بوشهر را فراهم می‌کند. این جانمایی نشان‌دهنده توجه به نیازهای مناطق مختلف در طراحی شبکه تحقیقات میدانی است.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به برنامه فعال‌سازی ایستگاه چابهار، گفت: در نظر داریم این ایستگاه را در حوزه ژنومیک بیماری‌های ویروسی و طب گرمسیری فعال کنیم. با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و همسایگی با افغانستان، کشورهای حاشیه خلیج فارس و هند، تقویت فعالیت‌های تحقیقاتی در این منطقه اهمیت زیادی دارد. باید تیم‌های تخصصی را به مناطق مختلف اعزام کنیم تا نیازهای واقعی سلامت را شناسایی کنند و نتایج این نیازسنجی‌ها در قالب طرح‌های تحقیقاتی دنبال شود.
رفیع‌نژاد با اشاره به مسئولیت دانشگاه‌های علوم پزشکی در پاسخگویی به نیازهای استانی و محلی، گفت: در مناطقی از جمله اسلامشهر و جنوب شهرری، تیم‌های اپیدمیولوژی برای شناسایی نیازها و مسائل سلامت حضور پیدا می‌کنند. این نیازها پس از بررسی، میان گروه‌های مختلف دانشکده توزیع می‌شود تا در قالب طرح‌های تحقیقاتی مورد بررسی قرار گیرد. در دانشکده بهداشت حدود هزار و ۱۵۰ دانشجو داریم که نزدیک به ۹۵۰ نفر از آنها در مقاطع کارشناسی ارشد، دکتری و دوره‌های کارشناسی ارشد بهداشت عمومی (MPH) تحصیل می‌کنند. بسیاری از این دانشجویان باید پایان‌نامه یا طرح پژوهشی انجام دهند و چه بهتر که موضوع پژوهش‌های آنها از نیازهای واقعی جامعه استخراج شود.
وی با انتقاد از رویکردی که دانشگاه‌ها را صرفاً به تولید مقاله محدود می‌کند، گفت: هدف نباید این باشد که تولید علم را به دیگر کشورها واگذار کنیم و خودمان تنها مصرف‌کننده دانش باشیم. باید بتوانیم متناسب با نیازهای جامعه خودمان علم تولید کنیم و از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها برای حل مسائل کشور بهره ببریم.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به برنامه‌های آموزشی این دانشکده در حوزه کارشناسی ارشد بهداشت عمومی، گفت: دوره MPH از جمله ظرفیت‌هایی است که دانشکده بهداشت در توسعه آن نقش داشته است. بر اساس مصوبات اخیر، این دوره باید در دانشکده بهداشت تقویت شود، اما آموزش آن نباید به یک رشته خاص محدود بماند. پزشکان، پرستاران، دندان‌پزشکان، داروسازان و دیگر دانش‌آموختگان رشته‌های مرتبط می‌توانند در این دوره آموزش ببینند تا تفکر اپیدمیولوژیک را در حوزه تخصصی خود به کار بگیرند.
رفیع‌نژاد با تشریح اهمیت این رویکرد، گفت: اگر با چند بیمار مبتلا به علائم مشابه، برای مثال مشکلات گوارشی، مواجه شویم، نباید صرفاً به درمان تک‌تک آنها بسنده کنیم؛ بلکه باید بررسی کنیم که آیا عامل مشترکی موجب بروز این موارد شده است یا خیر و ریشه مشکل در کجاست. اپیدمیولوژیست‌ها باید بتوانند تأثیر عواملی مانند آلودگی هوا، ریزگردها و ایمنی خودروها بر سلامت مردم را بررسی کنند. نمی‌توان از کنار عوامل خطر عبور کرد و تنها به درمان پیامدهای آنها پرداخت؛ بلکه باید ریشه‌ها را شناسایی و برای رفع آنها اقدام کرد.
وی با اشاره به برنامه راه‌اندازی مجدد دوره MPH اپیدمیولوژی میدانی، گفت: امیدواریم با همکاری وزارت بهداشت این دوره را دوباره راه‌اندازی کنیم تا متخصصان و دانشجویان بتوانند بیش از گذشته در متن جامعه حضور داشته باشند و مسائل سلامت را از نزدیک بشناسند.
رفیع‌نژاد با اشاره به تجربه دانشجویان در فعالیت‌های میدانی، افزود: در گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های دانشکده، برخی دانشجویان از تفاوت تجربه خود پیش و پس از کارآموزی میدانی سخن گفته‌اند. حضور در مناطق محروم و مشاهده فقر و دشواری‌های زندگی مردم، به آنها کمک کرده است تا مسائل جامعه را بهتر درک کنند و شناخت عمیق‌تری از شرایط زندگی و نیازهای سلامت مردم به دست آورند. مهار طغیان‌های بیماری بدون حضور میدانی و بررسی دقیق شرایط امکان‌پذیر نیست و در کنار آزمایشگاه و تحلیل داده‌ها، باید ظرفیت تحلیلگران میدانی نیز تقویت شود.
رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به ظرفیت‌های فناوری‌های نوین گفت: در اپیدمیولوژی نسل چهارم و پنجم، باید از امکانات هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و فناوری‌های جدید برای پایش بیماری‌ها و تحلیل داده‌ها استفاده کنیم. پایش مستمر بیماری‌ها و پیش‌بینی خطرات احتمالی، از وظایف مهم این حوزه است.
انتهای پیام
