به گزارش ایسنا، کوروش اعتماد، عضو هیأت علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی امروز در مراسم بزرگداشت روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی با عنوان «اپیدمیولوژی میدانی؛ از شناسایی طغیان تا تأمین امنیت سلامت در چارچوب سلامت واحد»، به بیان تجربه‌ها و درس‌آموخته‌های خود از بررسی طغیان‌های بیماری و مداخلات سلامت پرداخت.
وی با اشاره به هدف از طرح این تجربه‌ها گفت: برخی از این موارد ممکن است برای همکاران تکراری باشد، اما قصد دارم تجربه‌هایی را که در جریان فعالیت‌های اپیدمیولوژی میدانی به دست آورده‌ام، به اشتراک بگذارم تا بتوانیم از اتفاقات گذشته برای بهبود عملکرد در شرایط مشابه استفاده کنیم.
اعتماد با اشاره به بررسی شواهد وقوع اپیدمی سندروم حاد تنفسی در میان ساکنان شهر اهواز در سال ۱۳۹۲ اظهار کرد: مأموریت اولیه تیم ما صرفاً این بود که مشخص کنیم آیا طغیان بیماری تنفسی حاد رخ داده است یا خیر. برای این منظور، تیمی متشکل از نیروهای دانشگاهی و اداری با تخصص‌های مختلف، از جمله اپیدمیولوژی و بهداشت محیط، تشکیل و به اهواز اعزام شد. یکی از نخستین درس‌آموخته‌های این تجربه، اهمیت شناخت منابع داده و ارزیابی اعتبار اطلاعات در شرایط بحران بود. در ابتدا داده‌های بیمارستانی را جمع‌آوری کردیم، اما هنگام بررسی آمار مراجعان متوجه شدیم تعداد مراجعه‌کنندگان در روز شنبه چندین برابر روزهای دیگر هفته گزارش شده است.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: با پیگیری موضوع مشخص شد فردی که آمار روز شنبه را گزارش می‌کرد، تصور می‌کرد باید مجموع مراجعان کل هفته را اعلام کند؛ در حالی که سایر گزارش‌ها به صورت روزانه ثبت می‌شدند. همین تفاوت در شیوه گزارش‌دهی، تصویری نادرست از روند مراجعه بیماران ایجاد کرده بود.
وی با اشاره به مشکلات دیگر در ثبت اطلاعات، گفت: در یکی از مراکز، پرستاری توضیح داد که با استفاده از اسپری سالبوتامول به مراجعه‌کنندگان خدمات ارائه می‌کرده و تعداد بیماران را به‌صورت ذهنی برآورد می‌کرده است. چنین روشی نمی‌توانست داده‌ای دقیق و قابل اتکا برای بررسی اپیدمی در اختیار ما قرار دهد. به یک مرکز تحقیقاتی نیز مراجعه کردیم که اعلام کرده بود داده‌های مورد نیاز را در اختیار دارد، اما پس از پیگیری و دریافت فایل اطلاعات، متوجه شدیم داده‌ها دستکاری شده‌اند و قابلیت استفاده نداشتند. این تجربه نشان داد که حتی در شرایط اضطراری نیز نمی‌توان صرفاً به دلیل موجود بودن داده‌ها، آنها را معتبر فرض کرد.
وی با بیان اینکه تیم بررسی برای پاسخ‌گویی سریع به مسئولان و ارزیابی وضعیت بیماری تحت فشار زمانی قرار داشت، گفت: در چنین شرایطی باید بتوانیم منابع جایگزین برای جمع‌آوری اطلاعات پیدا کنیم. به همین دلیل، تیم‌هایی را برای گردآوری داده از مطب‌ها، داروخانه‌ها، کارکنان آموزش‌وپرورش و برخی گروه‌های دیگر تشکیل دادیم و اطلاعات مورد نیاز را در مدت یک روز جمع‌آوری کردیم. همچنین به فکر استفاده از اطلاعات مصرف داروها افتادیم. در ارتباط با سازمان‌های بیمه‌گر، نتوانستیم داده‌های مورد نیاز را از سازمان بیمه سلامت دریافت کنیم، اما سازمان تأمین اجتماعی در کمتر از دو ساعت، اطلاعات مربوط به داروهایی را که تصور می‌کردیم در بررسی بیماری حاد تنفسی مفید باشند، روی لوح فشرده در اختیار ما قرار داد. با بررسی و مقایسه روند مصرف این داروها در آبان‌ماه طی حدود پنج تا ۶ سال، توانستیم شواهدی به دست آوریم که وقوع طغیان را تأیید می‌کرد. داده‌های جمع‌آوری‌شده از سطح جامعه نیز همین نتیجه را نشان دادند.
اعتماد در بیان دومین درس‌آموخته خود، به تجربه پژوهشی درباره مداخلات غیردارویی در کنترل کووید اشاره کرد و گفت: این پژوهش با حمایت معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت انجام شد. یکی از نکات مهمی که از این تجربه آموختم، ضرورت توجه به نقش رسانه‌ها در اپیدمیولوژی میدانی است. برخی مداخلات غیردارویی مانند ردیابی تماس‌ها، جداسازی بیماران و محدودیت‌های مرتبط با کنترل بیماری، از جمله اقداماتی بودند که در روزهای نخست همه‌گیری نیز مطرح شدند، اما با واکنش‌های شدید رسانه‌ای مواجه شدند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تأکید کرد: در فعالیت‌های اپیدمیولوژی میدانی نباید فقط به جمعیت عمومی توجه کنیم؛ متخصصان، دانشمندان و گروه‌های مرتبط نیز باید در جریان قرار گیرند و با اقدامات همراه شوند. پاسخ‌گویی به افکار عمومی، اطلاع‌رسانی به‌موقع و پاسخ دادن به پرسش‌های مردم اهمیت زیادی دارد و بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند اجرای مداخلات را با مشکل مواجه کند.
درس آموخته‌ها از شیوع اسهال در شهر پردیس
وی با اشاره به تجربه بررسی موارد اسهال در شهر پردیس، گفت: در این بررسی با چند مسئله عملی مواجه شدیم که از جمله آنها دشواری رفت‌وآمد از تهران به پردیس بود. همچنین نحوه مراجعه تیم‌ها به درِ منازل و ترکیب اعضای تیم، از جمله حضور یک مرد، یک زن یا هر دو در کنار یکدیگر، بر روند کار تأثیر می‌گذاشت. ساختار شهری و بلوک‌بندی مناطق نیز با تصوری که پیش از حضور در محل داشتیم، تفاوت داشت. این تجربه نشان داد که برای اجرای بررسی‌های میدانی باید شرایط واقعی منطقه، مسیرهای دسترسی و ویژگی‌های محیطی را از قبل در نظر بگیریم و در صورت نیاز، نقشه اجرای کار را اصلاح کنیم.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به تجربه نمونه‌گیری در بیمارستان‌ها، اظهار کرد: اپیدمیولوژی میدانی فقط به خارج از نظام سلامت محدود نیست و در داخل بیمارستان‌ها نیز می‌توان از این رویکرد برای بررسی عفونت‌ها و شناسایی مشکلات استفاده کرد. در کمیته‌های کنترل عفونت بیمارستانی گاهی گفته می‌شود که نمونه‌گیری‌ها به‌صورت تصادفی انجام می‌شوند، اما برداشت افراد از نمونه‌گیری تصادفی یکسان نیست. از دیدگاه اپیدمیولوژی، نمونه‌گیری تصادفی باید بر اساس چارچوب نمونه‌گیری مشخص و روش انتخاب تعریف‌شده انجام شود؛ در حالی که گاهی افراد تصور می‌کنند انتخاب چند محل یا بیمار بدون برنامه مشخص، نمونه‌گیری تصادفی محسوب می‌شود. چنین برداشتی ممکن است باعث شود برخی بخش‌ها یا منابع عفونت اصلاً بررسی نشوند و در دسته‌بندی نهایی قرار نگیرند. همچنین ممکن است درباره بخش‌هایی که پیش‌تر موارد عفونت در آنها گزارش شده است، رویکرد مشخصی برای بررسی وجود نداشته باشد. بنابراین، تعریف دقیق روش نمونه‌گیری و اجرای صحیح آن برای دستیابی به نتایج قابل اعتماد ضروری است.
آمادگی علمی و تدارکاتی پیش از اعزام به محل طغیان ضروری است
وی با اشاره به تجربه حضور در یکی از طغیان‌های وبا در کشور گفت: یکی از درس‌آموخته‌های من این بود که پیش از رفتن به محل طغیان، باید مطالعه کافی درباره موضوع داشته باشیم. در جریان این مأموریت، یکی از همکاران درباره نحوه آماده‌سازی محلول کلر مادر از من سؤال کرد، اما با وجود فعالیت در حوزه بیماری‌ها، نتوانستم در آن لحظه پاسخ مناسبی ارائه دهم. این تجربه به من یادآوری کرد که حتی اگر در یک حوزه تخصص داشته باشیم، باید پیش از اعزام به میدان، اطلاعات و دانش مورد نیاز برای شرایط خاص مأموریت را مرور کنیم.
این عضو هیات علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به اهمیت آمادگی جسمانی و تدارکاتی در مأموریت‌های میدانی، گفت: پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا را انجام نداده بودم و در محل دچار گرمازدگی شدم؛ به‌طوری که به‌جای کمک به دیگران، همکاران مجبور شدند به من کمک کنند. بنابراین، پیش از اعزام باید شرایط محیطی و نیازهای اولیه را به‌دقت ارزیابی کنیم. در کتاب‌ها بر همراه داشتن نیازهای اولیه برای چند روز تأکید می‌شود، اما در عمل ممکن است برای تهیه غذا و سایر امکانات ضروری نیز با مشکل مواجه شویم. بنابراین، آمادگی لجستیکی و همراه داشتن ملزومات لازم برای چند روز، بخش مهمی از آمادگی برای حضور در مناطق درگیر طغیان است.
شناسایی تغییر در فرایند استریل‌سازی، عامل کنترل عفونت بیمارستانی شد
وی در ادامه به تجربه بررسی طغیان عفونت در بخش اورولوژی یکی از بیمارستان‌ها اشاره کرد و گفت: هنگام افزایش موارد عفونت، ممکن است در ابتدا عواملی مانند رعایت نکردن بهداشت دست یا استفاده نامناسب از پوشش‌های حفاظتی مورد توجه قرار گیرد، اما چنین مواردی لزوماً توضیح‌دهنده افزایش ناگهانی عفونت نیستند. در بررسی طغیان باید به دنبال رخداد یا تغییری باشیم که بتواند افزایش موارد را توضیح دهد. در بررسی این مورد متوجه شدیم فرایند ضدعفونی دستگاه مورد استفاده برای خارج کردن سنگ تغییر کرده است. فرد جدیدی مسئول این کار شده بود و از روشی استفاده می‌کرد که با پروتکل مربوط به دستگاه مطابقت نداشت. دستگاه را در ظرف محلول قرار می‌داد، اما به دلیل ابعاد ظرف، تمام بخش‌های آن به‌طور کامل در محلول فرو نمی‌رفت.
وی ادامه داد: پس از شناسایی این مشکل، موضوع گزارش شد و فرایند استریل‌سازی اصلاح شد. در پی اصلاح این فرایند، عفونت در آن بخش کنترل شد. این تجربه نشان داد که بررسی دقیق جزئیات فرایندهای کاری و شناسایی تغییرات اخیر می‌تواند در کشف منشأ طغیان‌ها تعیین‌کننده باشد.
گاهی برای کشف منشأ بیماری باید شواهد پنهان‌شده را پیدا کرد
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به تجربه بررسی گزارش مسمومیت غذایی در یکی از مراکز نگهداری سالمندان تحت پوشش سازمان بهزیستی گفت: به همراه دکتر سوری برای بررسی موضوع به این مرکز رفتیم. در بررسی اولیه، وضعیت آشپزخانه، محل نگهداری مواد اولیه و مدارک سلامت کارکنان ظاهراً مشکلی نداشت و با وجود حضور مسئولان، منشأ مسمومیت مشخص نشد. پس از خروج گروه اصلی از مرکز، دوباره بخش‌هایی از مجموعه را بررسی کردم و در گوشه‌ای با تعدادی ظرف مواجه شدم که پنهان شده بودند. با پیگیری بیشتر مشخص شد غذای نذری از بیرون به مرکز آورده شده و باقی‌مانده آن نگهداری شده بود؛ موضوعی که در بررسی اولیه آشکار نشده بود.
تدوین برنامه درسی دوره ارشد بهداشت عمومی با تمرکز بر اپیدمیولوژی در حال نهایی شدن
اعتماد تأکید کرد: این تجربه یکی دیگر از درس‌آموخته‌های اپیدمیولوژی میدانی بود؛ گاهی برای شناسایی منشأ بیماری باید شواهدی را پیدا کنیم که ممکن است در بررسی اولیه دیده نشوند یا در دسترس قرار نگیرند. بنابراین، بررسی میدانی نباید صرفاً به اطلاعات و مشاهدات اولیه محدود شود و در صورت لزوم باید پیگیری‌های تکمیلی انجام گیرد.
وی با اشاره به برنامه آموزشی اپیدمیولوژی در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت: با پیگیری و تلاش دکتر کریمی، تدوین برنامه درسی دوره کارشناسی ارشد بهداشت عمومی با تمرکز بر اپیدمیولوژی در حال نهایی شدن است و امیدواریم این دوره به‌زودی اجرایی شود و بتوانیم میزبان دانشجویان این حوزه باشیم.
انتهای پیام
