به گزارش ایسنا، آنچه در ادامه می‌خوانید روایت کارگردان، نویسنده و بازیگران مجموعه «دیوار دفاعی» درباره شکل‌گیری ایده، دشواری‌های بازآفرینی فضای تاریخی و قصه ایستادگی کارگران ایرانی است.
«دیوار دفاعی» و قصه مردمی که تسلیم نشدند
احمد کاوری، کارگردان سریال «دیوار دفاعی»، با تأکید بر پیوند میان تاریخ و درام انسانی گفت: جذابیت این داستان در آن است که مسئله نفت، مطالبات کارگران و حضور و نفوذ انگلیسی‌ها را نه صرفاً از زاویه رویدادهای سیاسی، بلکه از دریچه زندگی، خواسته‌ها و غرور انسان‌هایی روایت می‌کند که در متن آن شرایط قرار داشتند.
وی با اشاره به جایگاه فوتبال در داستان افزود: فوتبال در این مجموعه فقط یک رقابت ورزشی نیست، بلکه به بستری برای نمایش نابرابری، اراده، همبستگی و تلاش انسان‌ها برای دفاع از حق و کرامت خود تبدیل می‌شود. همین ویژگی به داستان امکان می‌دهد با مخاطب امروز نیز ارتباط برقرار کند؛ حتی اگر شناخت دقیقی از جزئیات تاریخی آن دوره نداشته باشد.
کاوری بازسازی فضای روزهای پس از ملی شدن صنعت نفت، به‌ویژه شرایط زندگی کارگران و حضور انگلیسی‌ها را از بخش‌های حساس تولید این مجموعه دانست و اظهار کرد: مسئله فقط بازسازی ظاهر یک دوره تاریخی نبود؛ باید فضایی خلق می‌کردیم که مخاطب بتواند شرایط اجتماعی آن دوران، تفاوت‌های طبقاتی، مناسبات کاری و تأثیر تحولات تاریخی بر زندگی مردم را باور کند.
وی افزود: در طراحی صحنه و لباس، جزئیاتی مانند محیط‌های کار و زندگی، پوشش شخصیت‌ها، وسایل روزمره و تفاوت فضاهای متعلق به گروه‌های اجتماعی مختلف اهمیت زیادی داشت. همچنین تلاش کردیم حضور انگلیسی‌ها و مناسبات حاکم بر صنعت نفت، نه صرفاً ازطریق نشانه‌های ظاهری، بلکه در متن روابط و موقعیت‌های داستانی دیده شود. هماهنگی میان طراحی صحنه، لباس، فیلم‌برداری، بازیگری و میزانسن نیز برای حفظ باورپذیری فضای تاریخی ضروری بود.
کارگردان «دیوار دفاعی» با اشاره به نقش فوتبال در پیشبرد داستان تصریح کرد: سرنوشت کارگران به این رقابت گره‌خورده و مسابقه به نقطه تلاقی خواسته‌ها، نگرانی‌ها، غرور و همبستگی شخصیت‌ها تبدیل می‌شود. تلاش کردم این پیوند در ترکیب‌بندی قاب‌ها، حرکت شخصیت‌ها، واکنش تماشاگران و ریتم صحنه‌های مسابقه نیز دیده شود؛ به‌گونه‌ای که تنش‌های بیرون از زمین در جریان بازی احساس شوند و اتفاقات داخل زمین نیز بر روابط و سرنوشت شخصیت‌ها تأثیر بگذارند.
وی مسابقه میان تیم ایرانی، دو تیم انگلیسی و یک تیم هندی را از محورهای اصلی داستان دانست و گفت: هر تیم در این رقابت، علاوه‌بر هدف ورزشی، نماینده بخشی از روابط و شرایط اجتماعی آن دوران است. برای کارگران ایرانی، مسابقه فرصتی برای دفاع از عزت، حق و هویت جمعی‌شان به شمار می‌رود؛ بنابراین نتیجه بازی فراتر از بردوباخت، معنایی انسانی و اجتماعی پیدا می‌کند.
کاوری ادامه داد: در چنین روایتی، مخاطب نباید فقط نگران برنده و بازنده باشد، بلکه باید بداند پیروزی یا شکست برای شخصیت‌ها چه معنایی دارد. در «دیوار دفاعی» تلاش کردم فوتبال را به زبانی تصویری برای روایت کرامت انسانی، همبستگی و ایستادگی تبدیل کنم؛ زبانی که بدون توضیح مستقیم و شعار، احساس و مفهوم داستان را به مخاطب منتقل کند.
این کارگردان درباره نزدیک کردن بازیگران به شخصیت‌ها و فضای تاریخی سریال نیز اظهار کرد: هدف ما این بود که بازیگران صرفاً لباس و ظاهر آدم‌های آن دوره را به خود نگیرند، بلکه تا جای ممکن به شیوه زندگی، مناسبات اجتماعی، روحیات و دغدغه‌های مردم آن زمان نزدیک شوند.
وی افزود: از حرکات بدن و نوع رفتار بازیگران تا روابط میان شخصیت‌ها و واکنش‌هایشان به اتفاقات، همه در باورپذیری نقش‌ها مؤثرند. در صحنه‌های فوتبال نیز هماهنگی میان بازیگران، میزانسن، حرکت دوربین و ریتم تدوین اهمیت ویژه‌ای داشت تا مسابقه هم ازنظر ورزشی باورپذیر باشد و هم هیجان و فشار روانی حاکم بر بازیکنان را منتقل کند.
کاوری با تأکید بر ضرورت حفظ زمینه تاریخی در کنار روایت دراماتیک گفت: مسئله نفت، مطالبات کارگران و نفوذ انگلیسی‌ها در صنعت نفت، بخشی از واقعیت‌های مهم اجتماعی و سیاسی آن دوران بود. برای من اهمیت داشت این زمینه تاریخی در رفتار شخصیت‌ها، روابط میان آن‌ها و موقعیت‌هایی که با آن مواجه می‌شوند، حضور داشته باشد، نه اینکه صرفاً ازطریق توضیحات مستقیم و دیالوگ‌ها به مخاطب منتقل شود.
وی اضافه کرد: درام زمانی تأثیرگذار می‌شود که شخصیت‌ها از حالت تیپ‌های از پیش تعیین‌شده خارج شوند. تقابل ایرانی‌ها و انگلیسی‌ها باید در کنش‌ها، تصمیم‌ها، مناسبات قدرت و پیامدهای آن‌ها دیده شود. به همین دلیل، تلاش کردیم تاریخ را در سطح زندگی آدم‌هایی روایت کنیم که هرکدام خواسته‌ها، نگرانی‌ها و منافع خود را دارند و در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که ناچار به انتخاب می‌شوند.
فوتبال بهانه‌ای برای روایت همبستگی کارگران
کریم خودسیانی، نویسنده سریال «دیوار دفاعی» درباره شکل‌گیری ایده اولیه این مجموعه اظهار کرد: حدود ۱۲ سال پیش، در جریان همکاری‌های مشترک با حمزه صالحی دیگر نویسنده سریال، موضوع برگزاری یک مسابقه فوتبال دوستانه میان کارگران صنعت نفت و انگلیسی‌ها در خوزستان مطرح شد. این موضوع برایم جذابیت داشت و به‌تدریج ایده اولیه شکل گرفت و طرح آن نوشته شد، اما در مقاطع مختلف به نتیجه نرسید و چندین بار با موانعی روبه‌رو شد.
وی افزود: سرانجام از دو سه سال پیش، این طرح را با همکاری مازیار هاشمی و مهدی صفی‌یاری پیش بردیم و طرح به تصویب رسید. حدود یک سال و نیم صرف نگارش و پژوهش شد و پس‌ازآن، طرح وارد مراحل بعدی شد؛ هرچند در ادامه، به دلیل مسائل مربوط به برآورد هزینه‌ها، امکان پیشبرد کار با شرایط اولیه فراهم نشد.
خودسیانی درباره پیوند مسابقه فوتبال با مطالبات کارگران و واقعیت‌های تاریخی آن دوره گفت: اصل برگزاری مسابقه فوتبال دوستانه، مبتنی‌بر یک رویداد واقعی است، اما ماجراهای مربوط به اعتصاب‌های کارگری و مطالبات معوقه نیز از واقعیت‌های آن دوره تاریخی بود. در آن زمان، اعتصاب‌هایی اتفاق افتاد که در مواردی به کشته و زخمی‌شدن افراد و بازداشت کارگران منجر شد. ما این رویدادها را در کنار مسابقه فوتبال قرار دادیم تا بتوانیم ازطریق یک رقابت ورزشی، به مسائل و دغدغه‌های کارگران نیز بپردازیم.
وی با اشاره به ضرورت بازسازی فضای تاریخی جنوب کشور در آن مقطع افزود: برای نگارش این مجموعه، فقط به خود مسابقه فوتبال توجه نکردیم، بلکه سبک زندگی مردم در آن دوره، تأثیر صنعت نفت بر ادبیات عامه، پوشش، خوراک، مناسبات فرهنگی و حتی شیوه‌های ازدواج نیز موردمطالعه و پژوهش قرار گرفت. تلاش کردیم تصویری از شرایط اجتماعی و فرهنگی آن دوران ارائه دهیم و روابط میان کارگران ایرانی و انگلیسی را در بستر تاریخی خود بازنمایی کنیم.
نویسنده «دیوار دفاعی» درباره پیام این مجموعه برای مخاطب امروز بیان کرد: فوتبال یکی از مصادیق مناسب برای پرداختن به مفهوم همبستگی و همکاری جمعی است. در چنین رقابتی، هر فرد جایگاه و وظیفه مشخصی دارد و موفقیت تیم به همکاری همه اعضا وابسته است. این ویژگی به ما کمک کرد تا مفاهیمی فراتر از ورزش را در داستان بگنجانیم و نشان دهیم که چگونه افراد با پیشینه‌ها و تفاوت‌های مختلف می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
خودسیانی با اشاره به تنوع قومی و فرهنگی شخصیت‌های مجموعه تصریح کرد: در آن دوره، صنعت نفت یکی از مهم‌ترین محل‌های تجمع نیروی کار از مناطق مختلف کشور بود. حتی تا دهه ۶۰ نیز اگر کسی در شهر و منطقه خود شغلی پیدا نمی‌کرد، به جنوب می‌رفت؛ زیرا تصور عمومی این بود که در آنجا، به‌واسطه فعالیت شرکت نفت، امکان اشتغال وجود دارد. به همین دلیل، این فضا بستر مناسبی برای نمایش تنوع قومی و فرهنگی ایران بود. در سریال نیز شخصیت‌هایی با لهجه‌ها و پیشینه‌های متفاوت حضور دارند؛ از ترک و بلوچ گرفته تا شیرازی، خراسانی، گرجی و شمالی. این تنوع به ما امکان داد تا مفهوم همدلی و همبستگی را در قالب داستانی تاریخی به تصویر بکشیم.
شخصیت متفاوت رابرت جیکاک جذبم کرد
بهرام ابراهیمی، بازیگر سریال «دیوار دفاعی»، با اشاره به تجربه مثبت همکاری با احمد کاوری، کارگردان این مجموعه، گفت: شناختی که از شیوه کار و فضای حرفه‌ای این گروه داشتم، باعث شد با علاقه و اطمینان بیشتری پیشنهاد حضور در «دیوار دفاعی» را بپذیرم.
وی درباره دلایل انتخاب این نقش اظهار کرد: برای من، در درجه نخست مهم است که فیلم‌نامه را بخوانم و بعد درباره سایر مسائل صحبت کنم. وقتی فیلم‌نامه «دیوار دفاعی» را خواندم، با نقش بسیار جذابی مواجه شدم و بلافاصله برای همکاری اعلام آمادگی کردم.
ابراهیمی درباره شخصیتی که در این سریال نقش آن را ایفا می‌کند، گفت: رابرت جیکاک مستشرق و محقق انگلیسی است که با شرکت نفت ارتباط دارد. او سال‌ها پیش از گسترش تأسیسات نفتی، در بیابان‌های جنوب و جنوب غرب ایران رفت‌وآمد داشته، به زبان فارسی مسلط بوده و با ادبیات و مردم ایران آشنایی داشته است. درمجموع، با شخصیتی روبه‌رو هستیم که ازنظر تاریخی نیز وجود داشته است.
وی افزود: با کمک آقای کاوری تلاش کردیم ویژگی‌های مهم این شخصیت را شناسایی کنیم و بخش‌هایی را که می‌توانست به شکل‌گیری نقش در سریال کمک کند، به اجرا درآوریم. برای من، همین ویژگی‌های متفاوت و خاص رابرت جیکاک بود که ایفای این نقش را جذاب می‌کرد.
این بازیگر با اشاره به علاقه خود به مطالعه و تاریخ اظهار کرد: من عاشق مطالعه‌ام و رمان و تاریخ را بسیار دوست دارم. معمولاً بدون کتاب جایی نمی‌روم و همیشه دست‌کم دو کتاب همراهم است. کتاب خواندن و فیلم دیدن برای من فقط علاقه شخصی نیست، بلکه بخشی از وظایف حرفه‌ای‌ام به شمار می‌رود.
ابراهیمی ادامه داد: پیش از حضور در این سریال نیز درباره آن مقطع تاریخی اطلاعاتی داشتم، هرچند این اطلاعات کامل نبود. برای شناخت بیشتر فضای تاریخی و ویژگی‌های شخصیتی که قرار بود بازی کنم، مطالعاتم را ادامه دادم. کتاب‌های متعددی درباره حضور انگلیسی‌ها در ایران نوشته شده که برخی از آن‌ها به فارسی ترجمه نشده‌اند و دسترسی به همه منابع برایم ممکن نبود؛ بااین‌حال، مطالعاتم در کنار اطلاعات قبلی به شناخت بهتر آن دوره کمک کرد.
ابراهیمی درباره تماشای سریال و بازخورد مخاطبان نسبت به بازی خود گفت: معمولاً کارهایی را که بازی می‌کنم، تماشا نمی‌کنم. وقتی سر صحنه با کارگردان، فیلم‌بردار، صدابردار، گریمور و سایر عوامل هماهنگ هستم و وظیفه‌ام را به‌درستی انجام می‌دهم، تماشای دوباره نتیجه کار برایم چندان لذت‌بخش نیست. اما «دیوار دفاعی» را تماشا می‌کنم، چون شخصیت عجیب‌وغریب و متفاوت رابرت جیکاک را بسیار دوست دارم. این سریال را همراه همسرم دنبال می‌کنم و پخش آن برایم جذاب است.
این بازیگر در ادامه، چالش‌برانگیز بودن نقش را مهم‌ترین معیار خود برای انتخاب آثار سینمایی و تلویزیونی دانست و گفت: اگر نقشی چالش نداشته باشد، به نظرم چیزی برای ارائه به بازیگر ندارد. نقش باید او را درگیر کند و وادار سازد برای شناخت شخصیت و رسیدن به اجرای درست، با آن کلنجار برود.
وی ادامه داد: وقتی نقش چالش دارد، بازیگر باید با آن بجنگد تا بتواند آن را از آنِ خود کند. همین مسیر است که کار را جذاب می‌کند. در مقابل، نقش‌هایی که صرفاً حضور معمولی یک شخصیت را نشان می‌دهند، برای من جذابیت چندانی ندارند. ازنظر من، نقش واقعی باید ویژگی‌ها، پیچیدگی و مسیری داشته باشد که بازیگر بتواند در آن چیزی برای کشف کردن و ارائه دادن پیدا کند.
فیلم‌نامه ریشه موفقیت هر اثر نمایشی است
افشین سنگ‌چاپ، بازیگر سریال «دیوار دفاعی»، با اشاره به سابقه همکاری خود با احمد کاوری، کارگردان این مجموعه، گفت: سال‌هاست با آقای کاوری دوستی و همکاری دارم. پیش‌ازاین نیز در چند اثر او حضور داشتم که این همکاری با «مهمان‌کشی» ادامه پیدا کرد و پس‌ازآن به «دیوار دفاعی» رسید.
وی درباره پرداختن این سریال به مقطع تاریخی ملی شدن صنعت نفت ایران اظهار کرد: وقتی متوجه شدم کاوری قرار است به این دوره تاریخی بپردازد، بسیار خوشحال شدم؛ به‌ویژه اینکه موضوع اصلی، ملی شدن صنعت نفت و این واقعیت است که نفت متعلق به مردم ایران است. من نیز از سال‌ها قبل با مطالعه کتاب‌ها و تماشای مستندها با این مقطع تاریخی آشنایی داشتم.
سنگ‌چاپ با اشاره به ارتباط تاریخ با تحولات امروز منطقه افزود: به نظرم حافظه تاریخی ما تا حدودی ضعیف شده است؛ درحالی‌که با نگاه به گذشته می‌بینیم تاریخ، به‌ویژه در خاورمیانه، پیوسته در حال تکرار است. در دهه‌های گذشته بارها شاهد بوده‌ایم که جنگ‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای به سود قدرت‌های بزرگ تمام شده و موقعیت آن‌ها را تقویت کرده است. بازخوانی تاریخ می‌تواند به درک بهتر اتفاقات امروز کمک کند.
این بازیگر درباره معیارهای انتخاب نقش توضیح داد: همه‌چیز به خوانش فیلم‌نامه برمی‌گردد. بازیگر ابتدا باید ببیند نقش با توانایی‌هایش تناسب دارد و می‌تواند از عهده آن بربیاید یا خیر. کارگردان، شرایط کاری، مدت همکاری و مسائل مالی نیز در تصمیم‌گیری مؤثرند؛ اما برای من اندازه نقش اهمیت اصلی را ندارد. مهم این است که شخصیت هویت داشته باشد، شروع و پایانش مشخص باشد و در طول داستان، مسیر و سرنوشتی برای او تعریف شود.
وی درباره شخصیت گودرز در «دیوار دفاعی» گفت: کاراکتر من در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که با قتل یا توطئه برای قتل ارتباط دارد. هر جا گودرز وارد ماجرا می‌شود، گاهی قتلی اتفاق افتاده یا قرار است اتفاق بیفتد و گاهی نیز زمینه‌چینی آن در جریان است. همین موقعیت‌ها به شخصیت و حضور او در داستان شکل می‌دهد.
سنگ‌چاپ در ادامه، فیلم‌نامه را مهم‌ترین عامل موفقیت آثار نمایشی دانست و گفت: وقتی فیلم‌نامه قوی باشد، می‌توان اتفاقات خوبی رقم زد؛ اما در صورت ضعف فیلم‌نامه، اضافه کردن عناصر مختلف و استفاده از جذابیت‌های ظاهری معمولاً نمی‌تواند مخاطب را برای مدت طولانی نگه دارد.
وی با اشاره به تغییر ذائقه مخاطبان افزود: مخاطب امروز آگاه‌تر شده و آثار مختلف را می‌بیند و با یکدیگر مقایسه می‌کند. به همین دلیل، نمی‌توان ضعف‌های اساسی داستان را با ترفندهای مقطعی جبران کرد. گاهی یک مجموعه در قسمت‌های نخست با استقبال روبه‌رو می‌شود، اما در ادامه مخاطب خود را از دست می‌دهد.
سنگ‌چاپ با اشاره به تجربه همکاری با پیش‌کسوتان سینما و تلویزیون اظهار کرد: بسیاری از آن‌ها نیز معتقد بودند برای ساخت یک اثر خوب، ابتدا باید فیلم‌نامه را درست کرد. فیلم‌نامه خوب، بازیگر و کارگردان خوب را جذب می‌کند و زمینه حضور عوامل حرفه‌ای را فراهم می‌آورد. به همین دلیل، معتقدم ریشه موفقیت هر اثر نمایشی در فیلم‌نامه آن است و اگر این بخش به‌درستی شکل بگیرد، بسیاری از مشکلات دیگر نیز قابل‌حل خواهد بود.
انتهای پیام
