حجت‌الاسلام والمسلمین سید مسعود عمرانی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ضرورت پیوند میان علم و هدایت دینی اظهار کرد: همراهی پیشرفت علمی با هدایت دینی را باید نه به‌عنوان تزاحم یا بی‌تفاوتی، بلکه به‌عنوان رابطه‌ای جهت‌دهنده و مسئولانه درک کرد. علم ابزار توانایی است و دین چارچوب بایدها و نبایدها و هدف استفاده از این توانایی را مشخص می‌کند. در این نگاه، دین نه سقف دانش را پایین می‌آورد و نه جایگزین روش تجربی می‌شود، بلکه مسیر استفاده از توانایی علمی را روشن می‌کند و مانع از تبدیل‌شدن علم به ابزاری برای تخریب کرامت انسانی می‌شود.
وی با بیان اینکه تبدیل علم از چراغ هدایت به ابزار قدرت، پیشرفت را از معنای انسانی خود تهی می‌کند، افزود: این مسئله از جمله محورهای نقد فرهنگ مادی و تمایز آن از فرهنگ مذهبی است؛ زیرا پیشرفت علمی زمانی می‌تواند در خدمت انسان قرار گیرد که با مسئولیت‌پذیری اخلاقی همراه باشد.
عمرانی با اشاره به اینکه علم تجربی به چگونگی پدیده‌ها پاسخ می‌دهد و ابزار پیش‌بینی و کنترل را در اختیار انسان قرار می‌دهد، بیان کرد: علم به‌تنهایی نمی‌تواند به پرسش‌هایی مانند اینکه هدف از این توانایی چیست، این پیشرفت در خدمت چه کسانی قرار می‌گیرد و چه هزینه‌های انسانی و اخلاقی به دنبال دارد، پاسخ دهد. نقد علم‌گرایی نیز بر همین مسئله تمرکز دارد؛ چراکه علم به‌تنهایی درباره هدف خلقت، هدایت انسان، تکامل روح و ارزش‌های اخلاقی پاسخ‌گو نیست و کنارگذاشتن دین از این عرصه می‌تواند این پرسش‌ها را بدون پاسخ باقی بگذارد.
ضرورت تربیت متخصص متعهد در دانشگاه‌ها
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی خراسان رضوی با تأکید بر مسئولیت دانشگاه‌ها در پیوند میان تعهد و تخصص تصریح کرد: دانشگاه اسلامی باید به‌جای تربیت صرف متخصصان توانا، انسان‌های عالم و متعهدی پرورش دهد که در کنار برخورداری از دانش روز، دغدغه خدمت به جامعه و پایبندی به ارزش‌ها را داشته باشند. تحقق این هدف تنها به کلاس درس محدود نمی‌شود، بلکه از طریق تشکل‌های فرهنگی، ارتباط با عالمان دین و الگوسازی رفتاری استادان نیز دنبال می‌شود.
وی ادامه داد: دانشگاه باید با انجام پژوهش‌های کاربردی و بنیادین، دانشی تولید کند که ضمن برخورداری از اصالت اسلامی، پاسخ‌گوی چالش‌های واقعی جامعه معاصر باشد. موضوعاتی همچون فلسفه اخلاق اسلامی، اقتصاد عدالت‌محور و مقابله با شبهات فکری می‌توانند در این مسیر مورد توجه قرار گیرند.
عمرانی با اشاره به ضرورت حاکمیت بینش توحیدی بر شئون مختلف دانشگاه افزود: در دانشگاه اسلامی، علم‌آموزی خود عبادت تلقی می‌شود و محیط آموزشی باید سرشار از معنویت و مکارم اخلاقی باشد تا تعلیم و تزکیه به‌صورت هم‌زمان تحقق یابد. همچنین علم‌ورزی باید با هماهنگی میان منابع معرفت، شامل تجربه، عقل، شهود و وحی، صورت گیرد و وحی به حاشیه رانده نشود.
ورود آموزه‌های دینی به فرایند تصمیم‌گیری علمی
وی با تأکید بر اینکه آموزه‌های دینی باید از سطح شعار فراتر بروند و در تصمیم‌گیری‌های علمی نقش عملیاتی داشته باشند، گفت: اخلاق قرآنی می‌تواند به تقویت یکپارچگی اخلاقی پژوهشگران کمک کند و مفاهیمی مانند حلال و حرام نیز به‌عنوان راهنماهای اخلاقی در فعالیت‌های علمی مورد استفاده قرار گیرند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی خراسان رضوی افزود: یکی از راه‌های تحقق این هدف، دخالت‌دادن نظام ارزشی دینی در مرحله انتخاب مسئله و فرضیه‌سازی است. ارزش‌های دینی می‌توانند در تعیین اولویت‌های پژوهشی و تشخیص نیازهای واقعی جامعه نقش داشته باشند و به انتخاب مسائلی کمک کنند که با کرامت انسانی سازگارتر هستند.
وی تدوین کدهای اخلاق حرفه‌ای مبتنی بر منابع دینی را از دیگر راهکارهای عملی دانست و اظهار کرد: همان‌گونه که چارچوب اخلاق مهندسی اسلامی بر پنج اصل پیشگیری از آسیب، منفعت عمومی، امانت‌داری، عدالت و مسئولیت‌پذیری استوار است، سایر رشته‌های علمی نیز می‌توانند کدهای اخلاقی عملیاتی و مبتنی بر منابع دینی تدوین کنند.
عمرانی با تأکید بر ضرورت آموزش اخلاق کاربردی به‌جای اکتفا به بیان کلیات اخلاقی، بیان کرد: اخلاق دینی باید به‌صورت کارگاهی و با تکیه بر موقعیت‌ها و نمونه‌های واقعی آموزش داده شود تا پژوهشگر هنگام تصمیم‌گیری بتواند مرزهای اخلاقی را تشخیص دهد. همچنین ایجاد نهادهای مشاوره اخلاقی و دینی در مراکز علمی و تقویت کمیته‌های اخلاق پژوهش برای ارزیابی پیامدهای علمی، دینی و انسانی طرح‌ها می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
وی پاسخ‌گویی در برابر خداوند و جامعه را از دیگر مؤلفه‌های مسئولیت‌پذیری علمی دانست و افزود: در چارچوب اسلامی، کاهش خطر و پیشگیری از آسیب، تنها بر اساس قرارداد اجتماعی توجیه نمی‌شود، بلکه پاسخ‌گویی در پیشگاه خداوند نیز در آن جایگاه دارد. چنین انگیزه‌ای می‌تواند تعهد اخلاقی پژوهشگر را فراتر از الزامات بیرونی تقویت کند.
هدایت دینی؛ چارچوبی برای تعیین هدف و مسئولیت علم
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان با تشریح کارکردهای دین در جهت‌دهی به علم اظهار کرد: نخستین کارکرد دین، تعیین مسئله و اولویت‌گذاری در پژوهش است. نظام ارزشی دینی می‌تواند مشخص کند که کدام مسئله شایسته تحقیق است و کدام نیاز جامعه باید در اولویت قرار گیرد؛ برای مثال، سلامت، عدالت و حفظ محیط زیست می‌توانند در کنار ملاحظات اقتصادی مورد توجه قرار گیرند.
وی ادامه داد: تأمین پیش‌فرض‌های بنیادین درباره انسان و طبیعت، دومین کارکرد دین در این زمینه است. دین انسان را موجودی برخوردار از کرامت، اختیار و مسئولیت اخلاقی می‌داند و طبیعت را امانت الهی تلقی می‌کند، نه صرفاً منبعی برای استخراج حداکثری. چنین نگرشی می‌تواند جهت کلی پژوهش‌ها و فناوری‌ها را تغییر دهد.
عمرانی، ارائه معیارهای اخلاقی برای داوری درباره دستاوردهای علمی را سومین کارکرد دین برشمرد و گفت: حتی اگر فرضیه‌سازی و آزمون علمی با روش تجربی انجام شود، داوری درباره پیامدهای انسانی و اجتماعی یک فناوری به چارچوبی هنجاری نیاز دارد. دین می‌تواند این چارچوب را فراهم کند تا علم به قدرتی بدون مسئولیت تبدیل نشود.
وی با اشاره به ضرورت ایجاد تعادل میان علم و ارزش‌های دینی تصریح کرد: این تعادل نه از طریق محدودکردن پژوهش به دلیل ترس از ناشناخته‌ها حاصل می‌شود و نه با رهاسازی کامل فناوری به بهانه خلاقیت. الگوی مناسب، احتیاط نوآوری‌پذیر است؛ به این معنا که اصل پیشگیری از آسیب در برابر خطرهای احتمالی و نامطمئن جدی گرفته شود، اما این احتیاط به‌گونه‌ای نباشد که امکان آزمون، یادگیری و بهبود فناوری را از بین ببرد.
عمرانی با اشاره به قاعده لاضرر و لاضرار در سنت اسلامی افزود: این قاعده مبنایی برای ایجاد تعادل میان نوآوری و مسئولیت‌پذیری است و به معنای تعطیل‌کردن نوآوری نیست، بلکه بر ضرورت جلوگیری از آسیب‌رساندن به دیگران تأکید دارد. در دوره‌هایی که فرهنگ دینی و علمی در تعامل و هم‌سویی قرار داشته‌اند، علم در مسیر کشف حقیقت و خدمت به انسان معنا یافته و شریعت لزوماً مانعی در برابر پیشرفت علمی نبوده است.
هوش مصنوعی و ضرورت پاسخ‌گویی اخلاقی
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی خراسان رضوی با اشاره به اهمیت هدایت دینی در عصر هوش مصنوعی گفت: تصمیم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی بر زندگی واقعی انسان‌ها اثر می‌گذارند و پرسش‌های اخلاقی را از سطح نظری به عرصه عمل می‌آورند. استفاده از این فناوری در تشخیص پزشکی، استخدام خودکار و تولید جعل عمیق یا دیپ‌فیک، نمونه‌هایی از موقعیت‌هایی است که نیاز به بررسی پیامدهای اخلاقی و انسانی دارند.
وی افزود: می‌توان از مقاصد شریعت به‌عنوان چارچوبی برای طراحی و کنترل سامانه‌های هوش مصنوعی استفاده کرد؛ چارچوبی که بر حفظ جان، عقل، کرامت، ارزش‌های اخلاقی و مال استوار است. در این نگاه، هوش مصنوعی از روح و نیت اخلاقی برخوردار نیست و مسئولیت اخلاقی همچنان بر عهده انسان باقی می‌ماند؛ بنابراین نمی‌توان مسئولیت تصمیم‌ها را به ماشین واگذار کرد.
عمرانی با تبیین حدود اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی اظهار کرد: رعایت حریم خصوصی و کرامت انسانی، یکی از این حدود است و بر ضرورت جلوگیری از پردازش و سوءاستفاده از داده‌های افراد بدون رضایت و بدون رعایت حرمت آنان تأکید دارد. حد دیگر، مقابله با تبعیض و بی‌عدالتی است؛ به این معنا که الگوریتم‌ها و سامانه‌های تصمیم‌یار نباید موجب برهم‌خوردن عدالت توزیعی یا انتقال بار خطر به گروه‌های آسیب‌پذیر شوند.
وی شفافیت و پاسخ‌گویی را سومین مؤلفه در این زمینه دانست و بیان کرد: تصمیم‌های خودکار باید به‌گونه‌ای باشند که امکان توضیح، بررسی و بازبینی انسانی درباره آن‌ها وجود داشته باشد. رعایت این اصول می‌تواند از تبدیل‌شدن فناوری‌های نوین به ابزارهایی غیرشفاف و آسیب‌زا جلوگیری کند.
عمرانی با اشاره به پیامدهای استفاده از علم بدون چارچوب مسئولیت اخلاقی گفت: در سطح فردی، چنین رویکردی می‌تواند به تضعیف کرامت انسانی، نقض حریم خصوصی و کاهش خودمختاری انسان منجر شود؛ به‌گونه‌ای که انسان به مجموعه‌ای از داده‌ها تقلیل یابد.
وی ادامه داد: در سطح اجتماعی نیز امکان تعمیق نابرابری‌ها، گسترش تبعیض الگوریتمی و شکل‌گیری قدرت‌های غیرشفاف و غیرپاسخ‌گو وجود دارد. در سطح بین‌نسلی هم ممکن است هزینه‌ها و خطرهای ناشی از تصمیم‌های امروز به نسل‌های آینده منتقل شود؛ از جمله پیامدهای ناشی از پسماندهای فناوری و تخریب محیط زیست که در آن‌ها منافع و حقوق نسل‌های بعدی در فرایند تصمیم‌گیری کنونی به‌اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی خراسان رضوی در جمع‌بندی این مباحث تأکید کرد: همراهی پیشرفت علمی با هدایت دینی به این معناست که علم در مسیر توانمندسازی مسئولانه قرار گیرد، نه قدرت‌یابی بدون پاسخ‌گویی. دین با محدودکردن کنجکاوی علمی به پیشرفت جامعه کمک نمی‌کند، بلکه با روشن‌کردن مسئولیت استفاده از علم، مسیر بهره‌گیری درست از دستاوردهای علمی را مشخص می‌سازد.
وی خاطرنشان کرد: تعادل پایدار میان علم و دین با انسداد نوآوری حاصل نمی‌شود، بلکه به احتیاط نوآوری‌پذیر، نهادینه‌شدن اخلاق کاربردی و تربیت متخصصان متعهد نیاز دارد؛ ترکیبی که ضمن حفظ خلاقیت علمی، از تبدیل دستاوردهای علمی به تهدیدی برای کرامت انسانی و عدالت جلوگیری می‌کند.
انتهای پیام
