ششمین دوره جام باشگاه‌های کتابخوانی کودک و نوجوان پس از چند سال وقفه، بار دیگر در حال برگزاری است و اکنون وارد مرحله داوری آثار و فعالیت‌های باشگاه‌ها شده است، یاسر ساجدی - معاون اداره‌کل مجامع و فعالیت‌های فرهنگی - هم‌زمان با آغاز این مرحله گفت‌وگویی داشته که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار گرفته است.
باشگاه‌های کتابخوانی؛ بستری برای پرورش استقلال، پرسشگری و مشارکت کودکان
معاون اداره‌کل مجامع و فعالیت‌های فرهنگی، با تأکید بر ضرورت تقویت باشگاه‌های کتابخوانی کودک و نوجوان گفت: باشگاه‌های کتابخوانی را باید بخشی از زیرساخت اجتماعی و فرهنگی ترویج خواندن دانست؛ کانون‌هایی که در آن‌ها رابطه با کتاب، در بستر گفت‌وگو، مشارکت و تجربه جمعی قوام می‌یابد. تقویت این باشگاه‌ها، سرمایه‌گذاری بر شکل‌گیری هویت خواننده در کودک و نوجوان است؛ هویتی که با کنجکاوی، استقلال در انتخاب، توانایی پرسشگری و اشتیاق به فهم جهان پیوند دارد. از این منظر، باشگاه کتابخوانی می‌تواند یکی از بسترهای مؤثر پرورش نسلی باشد که خواندن را در متن زندگی خود تجربه می‌کند و برای آن معنا و ضرورت می‌یابد.
او از منظری دیگر به تأثیرات این اقدام پرداخت و گفت: استمرار و تعلق، دو مؤلفه مهم در شکل‌گیری چنین تجربه‌ای هستند. کودک و نوجوان هنگامی که خود را عضوی مؤثر از یک جمع می‌بینند، برای حضور، سخن‌گفتن و شنیدن انگیزه بیشتری پیدا می‌کنند. انتظار برای نشست بعدی، اشتیاق به معرفی کتاب، مواجهه با برداشت متفاوت یک دوست و مشارکت در انتخاب اثر، همگی به تداوم رابطه او با خواندن کمک می‌کنند. باشگاه از رهگذر همین مناسبات، به فضایی برای تجربه دوستی، مسئولیت‌پذیری و مشارکت فرهنگی تبدیل می‌شود و کتاب، محور ارتباطی ماندگار میان اعضا قرار می‌گیرد.
ساجدی با بیان اینکه نقش تسهیلگری مربیان، جایگاهی بنیادین در این روند دارد، گفت: مربی با شناخت جهان ذهنی اعضا و توجه به تفاوت‌های فردی، فرصت مواجهه‌ای آزاد، عمیق و مسئولانه با متن را فراهم می‌آورد. طرح پرسش‌های گشوده، شنیدن دقیق، به‌رسمیت‌شناختن خوانش‌های متنوع و ایجاد فرصت برابر برای مشارکت، از مؤلفه‌های اصلی این نقش است.
او ادامه داد: تسهیلگر آگاه می‌داند چگونه گفت‌وگو را از بازگویی رویدادهای داستان به تأمل درباره شخصیت‌ها، موقعیت‌ها، انتخاب‌ها و نسبت آن‌ها با تجربه زیسته اعضا گسترش دهد؛ به‌گونه‌ای که هر عضو بتواند مسیر فهم خود را طی کند و آن را با دیگران در میان بگذارد.
ساجدی در پاسخ به شیوه سنجش‌های عملکرد تسهیلگران عنوان کرد: کیفیت تسهیلگری را می‌توان در استقلالی دید که اعضا به‌تدریج در انتخاب کتاب، بیان برداشت، طرح پرسش و پیشبرد گفت‌وگو به دست می‌آورند. توجه به اعضای کم‌حرف، فراهم‌کردن مجال بیان برای دیدگاه‌های متفاوت و سپردن بخشی از مسئولیت اداره نشست به کودکان و نوجوانان، به تقویت عاملیت آنان کمک می‌کند.
معاون اداره‌کل مجامع و فعالیت‌های فرهنگی ادامه داد: در چنین فضایی، اعضا خود را در ساختن تجربه باشگاه سهیم می‌دانند و می‌آموزند که اندیشه آنان شنیدنی و مشارکتشان اثرگذار است. تقویت باشگاه‌ها، بنابراین، با توانمندسازی مربیان و مروجان پیوندی مستقیم دارد. شناخت ادبیات کودک و نوجوان، انتخاب کتاب متناسب با گروه، مهارت گفت‌وگو، آشنایی با شیوه‌های خواندن مشارکتی و توانایی مشاهده و مستندسازی فرایند فعالیت، از نیازهای حرفه‌ای این حوزه است. آموزش مستمر، نشست‌های تبادل تجربه و دسترسی به منابع کاربردی، می‌تواند به مربیان کمک کند تا درباره انتخاب‌ها و روش‌های خود تأمل کنند و تجربه‌هایشان را در معرض گفت‌وگوی حرفه‌ای قرار دهند. تجربه انباشته مربیان در شهرها و روستاهای کشور، سرمایه‌ای ارزشمند برای یادگیری جمعی در عرصه ترویج خواندن است.
گسترش عدالت فرهنگی با تقویت باشگاه‌های کتابخوانی و ظرفیت‌های محلی
وجه دیگر اهمیت باشگاه‌ها، ظرفیت آن‌ها در گسترش عدالت فرهنگی است. هر باشگاه در نسبت با زبان، حافظه محلی، امکانات و نیازهای محیط خود شکل می‌گیرد. توجه به این زمینه‌ها، امکان طراحی فعالیت‌هایی را فراهم می‌کند که برای اعضا آشنا، معنادار و برانگیزاننده باشد. روایت‌های بومی، ادبیات شفاهی، تجربه‌های خانوادگی و ظرفیت‌های فرهنگی هر منطقه می‌توانند زمینه‌ای برای پیوند با کتاب فراهم آورند. پشتیبانی از این تنوع، همراه با دسترسی مناسب به آثار باکیفیت، به گسترش فرصت خواندن و مشارکت فرهنگی در مناطق مختلف کمک می‌کند.
در همین راستا ساجدی معتقد است که پایداری باشگاه‌ها همچنین به کیفیت ارتباط آن‌ها با خانواده‌ها و نهادهای محلی وابسته است. همراهی کتابخانه‌ها، مدارس، مؤسسات فرهنگی و دیگر ظرفیت‌های اجتماعی، می‌تواند پشتوانه‌ای برای استمرار جلسات، تأمین منابع و گسترش مشارکت باشد. خانواده‌ها نیز با شناخت شیوه فعالیت باشگاه و توجه به علایق خواندن فرزندانشان، در تداوم این تجربه سهم دارند. از این رو، تقویت باشگاه‌ها مستلزم شکل‌گیری شبکه‌ای از همراهی‌هاست که در آن، مسئولیت ترویج خواندن میان کنشگران مختلف توزیع شود و مربی از پشتوانه حرفه‌ای و اجتماعی لازم برخوردار باشد.
او معتقد است: در بررسی عملکرد باشگاه‌ها، توجه به کیفیت تجربه خواندن اهمیت ویژه‌ای دارد. استمرار حضور اعضا، عمق گفت‌وگوها، تنوع مشارکت، رشد توانایی بیان و میزان استقلال در انتخاب و خواندن، وجوهی هستند که می‌توانند تصویری روشن‌تر از حیات یک باشگاه ارائه دهند. ارزیابی این تجربه‌ها باید با درک شرایط فعالیت هر باشگاه و امکانات در دسترس آن همراه باشد تا خلاقیت مربیان و کوشش اعضا، متناسب با زمینه واقعی فعالیتشان دیده شود.
ساجدی درباره سازمان متبوع خود و عملکرد آن عنوان کرد: در اداره‌کل مجامع و فعالیت‌های فرهنگی، ششمین دوره جام باشگاه‌های کتابخوانی کودک و نوجوان را با توجه به همین ظرفیت‌ها دنبال می‌کنیم. در مرحله پیگیری فعالیت‌ها، شناخت مسیر طی‌شده باشگاه‌ها، نیازهای مربیان و زمینه‌های استمرار کار آنان اهمیت دارد. جام می‌تواند فرصتی برای شناسایی تجربه‌های مؤثر، آشکارشدن ابتکارهای محلی و گسترش ارتباط میان فعالان این عرصه باشد. معرفی برترین‌ها نیز هنگامی اثر ماندگارتری خواهد داشت که تجربه آنان به دانشی قابل انتقال تبدیل شود و در اختیار دیگر مربیان و باشگاه‌ها قرار گیرد.
پیشنهاد راه‌اندازی «اطلس باشگاه‌های کتابخوانی» برای ثبت و انتقال تجربه‌ها
در این مسیر، مستندسازی جایگاه مهمی دارد. گزارش حرفه‌ای باشگاه باید بتواند رابطه میان انتخاب کتاب، شیوه تسهیلگری، واکنش اعضا و مسیر شکل‌گیری فعالیت‌ها را روشن کند. نامه به نویسنده، پادکست، فیلم کوتاه و دیگر تولیدات اعضا نیز می‌توانند نشانه‌هایی از چگونگی مواجهه آنان با اثر و امتداد خواندن در اندیشه و تخیلشان باشند. ثبت زمینه شکل‌گیری این آثار، ارزش آن‌ها را برای شناخت تجربه باشگاه و بهره‌گیری دیگر مربیان افزایش می‌دهد. بر همین اساس ساجدی درباره این ضرورت می‌گوید: «سامانه اطلس باشگاه‌های کتابخوانی کودک و نوجوان» با دو بخش پیوستهِ «اطلس باشگاه‌ها» و «مخزن محتوای تولیدشده توسط اعضا» طراحی و راه‌اندازی خواهد شد.
او در توضیح این ایده می‌گوید: بخش اطلس می‌تواند تصویری پویا از پراکندگی جغرافیایی باشگاه‌ها، گروه‌های سنی، حوزه‌های فعالیت، ظرفیت‌ها و نیازهای آن‌ها ارائه دهد و امکان شناخت و ارتباط میان باشگاه‌ها را فراهم آورد. چنین تصویری، برای برنامه‌ریزی آموزشی، شناسایی مناطق نیازمند پشتیبانی و گسترش همکاری‌های محلی و بین‌استانی نیز سودمند خواهد بود.
در کنار آن، مخزن محتوا می‌تواند میزبان نامه‌های اعضا به نویسندگان، پادکست‌ها، فیلم‌های کوتاه، روایت‌های خلاق و دیگر آثاری باشد که در جریان فعالیت باشگاه‌ها پدید می‌آیند. سازمان‌دهی این آثار بر اساس نام کتاب، موضوع، گروه سنی، نوع محتوا و باشگاه پدیدآورنده، امکان جست‌وجو و استفاده هدفمند را فراهم می‌کند. همراه‌شدن هر اثر با توضیح کوتاهی درباره فرایند تولید آن نیز به مربیان کمک می‌کند تا منطق و زمینه یک تجربه را بشناسند و متناسب با شرایط باشگاه خود از آن الهام بگیرند.
او در پایان گفت: این سامانه می‌تواند به حافظه مشترک باشگاه‌های کتابخوانی کشور تبدیل شود؛ بستری که در آن، صدای کودکان و نوجوانان شنیده شود، تجربه مربیان در دسترس قرار گیرد و ارتباط میان باشگاه‌ها استمرار یابد. حفظ نام و حقوق پدیدآورندگان و پیش‌بینی شیوه مناسب انتشار آثار کودکان، باید در طراحی آن مورد توجه قرار گیرد. پیشنهاد عملی آن است که اطلاعات و تولیدات باشگاه‌های حاضر در ششمین دوره جام، هسته نخست این سامانه را تشکیل دهد و با مشارکت مربیان و اعضا به‌تدریج تکمیل شود؛ تا دستاوردهای هر دوره، پشتوانه‌ای برای رشد دوره بعد و تقویت جریان مستمر خواندن در سراسر کشور باشد.
انتهای پیام
