حمید نظام‌دوست، در گفت‌وگو با ایسنا گفت: غارها تنها پدیده‌هایی زمین‌شناختی و جاذبه‌هایی برای گردشگران و غارنوردان نیستند، بلکه زیستگاه‌های ارزشمندی برای گونه‌های مختلف جانوری، به خصوص خفاش‌ها محسوب می‌شوند که هرگونه دخالت انسانی و برهم زدن آرامش آن‌ها می‌تواند بقای این گونه‌ها را با خطر مواجه کند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی و زیست‌محیطی غارهای خراسان رضوی اظهار کرد: این استان به دلیل برخورداری از ساختارهای متنوع زمین‌شناختی، ارتفاعات، رشته‌کوه‌ها و مناطق کوهستانی، دارای غارها و پدیده‌های طبیعی ارزشمندی است که هرکدام از منظر زمین‌شناسی، زیست‌شناسی، گردشگری و مطالعات علمی اهمیت ویژه‌ای دارند.
وی افزود: غارها بخشی از سرمایه‌های طبیعی و میراث زمین‌شناختی هر منطقه هستند و در طول هزاران و حتی میلیون‌ها سال، تحت تأثیر فرآیندهای طبیعی شکل گرفته‌اند. این فضاها علاوه بر جذابیت‌های ظاهری، اطلاعات ارزشمندی درباره تحولات زمین، ساختارهای طبیعی، شرایط اقلیمی گذشته و شکل‌گیری زیست‌بوم‌ها در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.
نظام‌دوست ادامه داد: اهمیت غارهای خراسان رضوی تنها به جنبه‌های زمین‌شناختی محدود نمی‌شود، بلکه بسیاری از این محیط‌ها می‌توانند زیستگاه گونه‌های مختلف جانوری باشند. در میان این گونه‌ها، خفاش‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند؛ جانورانی که به دلیل نقش مؤثرشان در کنترل جمعیت حشرات و حفظ تعادل طبیعی، از اهمیت زیست‌محیطی بالایی برخوردارند.
غارها؛ پناهگاه امن حیات‌وحش در فصل سرما
این غارنورد با اشاره به فرا رسیدن فصل سرد سال و آغاز دوره گذراندن هوای سرد برخی گونه‌های خفاش اظهار کرد: با کاهش دمای هوا و محدود شدن منابع غذایی، بسیاری از خفاش‌ها برای عبور از روزهای سرد سال وارد مرحله خواب زمستانی می‌شوند. در این دوره، غارها به دلیل برخورداری از شرایط نسبتاً پایدار دمایی و رطوبتی، محیطی مناسب برای استراحت و زمستان‌گذرانی این جانوران فراهم می‌کنند.
وی تصریح کرد: خواب زمستانی برای خفاش‌ها دوره‌ای بسیار حساس است؛ زیرا فعالیت‌های متابولیکی و ضربان قلب آن‌ها کاهش پیدا می‌کند و برای ادامه حیات، از ذخایر محدود انرژی بدن خود استفاده می‌کنند. در چنین شرایطی، هرگونه مزاحمت انسانی می‌تواند آرامش آن‌ها را برهم بزند و موجب بیداری ناخواسته شود.
نظام‌دوست خاطرنشان کرد: ورود افراد به غارها، روشن کردن چراغ‌های پرنور، ایجاد سروصدا، عکاسی با فلاش و حتی لمس یا جابه‌جایی خفاش‌ها ممکن است باعث اختلال در خواب آن‌ها شود. بیدار شدن خفاش در این دوره به معنای مصرف بخشی از ذخایر انرژی بدن است؛ انرژی‌ای که تأمین مجدد آن در شرایط هوای سرد و کمبود حشرات به سادگی امکان‌پذیر نیست و در مواردی می‌تواند بقای جانور را تهدید کند.
خفاش‌ها؛ نگهبانان طبیعی مزارع و محیط‌زیست
وی با تأکید بر نقش خفاش‌ها در چرخه طبیعی محیط‌زیست گفت: گاهی به دلیل باورهای نادرست یا شناخت ناکافی، نگاه مناسبی به این جانوران وجود ندارد، در حالی که خفاش‌ها از مهم‌ترین اجزای زنجیره غذایی و تعادل اکولوژیک به شمار می‌روند.
این غارنورد افزود: بسیاری از گونه‌های خفاش با تغذیه از حشرات، نقش مهمی در کنترل طبیعی آفات کشاورزی و کاهش جمعیت حشرات مزاحم ایفا می‌کنند. این عملکرد طبیعی می‌تواند به سلامت مزارع، کاهش فشار آفات بر محصولات کشاورزی و حفظ تعادل زیست‌بوم‌ها کمک کند.
نظام‌دوست ادامه داد: برخی گونه‌های خفاش نیز در گرده‌افشانی گیاهان و پراکنش بذرها نقش دارند؛ بنابراین حفاظت از این جانوران فقط به معنای حمایت از یک گونه حیات‌وحش نیست، بلکه اقدامی برای حفاظت از مجموعه‌ای از فرآیندهای طبیعی است که ادامه حیات بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری به آن وابسته است.
گردشگری غارها نباید به تخریب زیستگاه‌ها منجر شود
نظام‌دوست با اشاره به ظرفیت گردشگری غارهای خراسان رضوی اظهار کرد: غارنوردی و گردشگری طبیعت می‌توانند فرصت مناسبی برای معرفی جاذبه‌های طبیعی استان، توسعه فعالیت‌های اقتصادی محلی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت محیط‌زیست باشند؛ اما این فعالیت‌ها باید بر اساس اصول علمی و ضوابط حفاظتی انجام شوند.
وی افزود: غارها محیط‌هایی بسیار حساس هستند و برخلاف برخی جاذبه‌های طبیعی، آثار ناشی از دخالت انسان در آن‌ها ممکن است برای مدت طولانی باقی بماند. شکستن سازندهای آهکی، تخریب ساختارهای طبیعی، رهاسازی زباله، روشن کردن آتش و ایجاد تغییر در شرایط محیطی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند ارزش طبیعی و زیستی غارها را کاهش دهد.
وی تأکید کرد: گردشگری غار باید با ظرفیت‌سنجی زیست‌محیطی، شناسایی زیستگاه‌های حساس و تعیین محدوده‌های ممنوعه همراه باشد. به ویژه غارهایی که محل تجمع و زمستان‌گذرانی خفاش‌ها هستند، نباید بدون ضرورت و مجوزهای لازم مورد بازدید قرار گیرند.
پنج توصیه برای حفاظت از غارها و خفاش‌ها
این غارنورد با تأکید بر مسئولیت مشترک مردم، غارنوردان و گردشگران در حفاظت از این زیستگاه‌ها، رعایت چند نکته را ضروری دانست و گفت: در فصل سرد سال باید از ورود غیرضروری به غارهای محل زمستان‌گذرانی خفاش‌ها خودداری شود.
وی افزود: همچنین روشن کردن آتش، استفاده از چراغ‌قوه‌های پرنور و ایجاد سروصدا در محیط غار باید کنار گذاشته شود و اینکه افراد نباید خفاش‌ها را لمس کنند، از محل تجمعشان جابه‌جا کنند یا برای عکاسی آن‌ها را بیدار کنند.
نظام‌دوست ادامه داد: تخریب ساختارهای طبیعی، مسدود کردن ورودی غارها و ایجاد هرگونه تغییر در شرایط زیستگاهی باید مورد توجه جدی قرار گیرد و در صورت مشاهده تخریب یا مزاحمت برای کلونی‌های خفاش، موضوع باید به اداره حفاظت محیط زیست اطلاع داده شود.
ضرورت ثبت و شناسایی علمی غارهای خراسان رضوی
وی در ادامه بر ضرورت شناسایی، مستندسازی و پایش غارهای استان تأکید کرد و گفت: برای حفاظت مؤثر از این سرمایه‌های طبیعی، ابتدا باید اطلاعات دقیقی از موقعیت، ویژگی‌های زمین‌شناختی، شرایط زیستی و گونه‌های جانوری ساکن در آن‌ها جمع‌آوری شود.
نظام‌دوست خاطرنشان کرد: همکاری میان غارنوردان، کارشناسان محیط‌زیست، زمین‌شناسان، پژوهشگران دانشگاهی و جوامع محلی می‌تواند در شناسایی غارهای ارزشمند و تدوین برنامه‌های حفاظتی نقش مؤثری داشته باشد. همچنین لازم است پیش از معرفی هر غار به عنوان مقصد گردشگری، وضعیت زیستگاهی آن بررسی شود تا توسعه گردشگری به بهای از دست رفتن تنوع زیستی تمام نشود.
وی با تأکید بر اینکه غارها بخشی از میراث طبیعی و سرمایه نسل‌های آینده هستند، گفت: حفاظت از این محیط‌ها نیازمند تغییر نگاه عمومی به غارنوردی و گردشگری زیرزمینی است. غار صرفاً مکانی برای بازدید و ماجراجویی نیست، بلکه خانه موجودات زنده و بخشی از یک چرخه طبیعی پیچیده است.
نظام‌دوست تأکید کرد: گاهی برای حفاظت از صدها خفاش، کافی است در فصل زمستان وارد غاری نشویم، چراغی روشن نکنیم و آرامش زیستگاه را برهم نزنیم؛ چراکه حفاظت از غارها، در حقیقت حفاظت از حیات، تنوع زیستی و تعادل طبیعت خراسان رضوی است.
انتهای پیام
