هم‌زمان با فرارسیدن ایام سوگواری حضرت فاطمه زهرا(س)، بازخوانی سیره عملی و اجتماعی آن بانوی بزرگ اسلام، فرصتی برای تأمل در ابعاد گوناگون زندگی ایشان، به‌ویژه در زمینه مسئولیت‌پذیری اجتماعی، دفاع از حق و عدالت و شیوه‌های آگاهانه مطالبه‌گری است. حضرت زهرا(س) در کنار ایفای نقش در خانواده، با حضور مسئولانه در عرصه‌های اجتماعی، روشنگری و بهره‌گیری از گفت‌وگو و استدلال، الگویی ماندگار از آگاهی، شجاعت و پایبندی به ارزش‌های دینی ارائه کردند؛ الگویی که بازخوانی آن می‌تواند برای جامعه امروز، به‌ویژه در تبیین نقش اجتماعی زنان و مسئولیت آنان در برابر مسائل جامعه، راهگشا باشد.
به همین مناسبت ایسنا با حجت‌الاسلام‌والمسلمین رسول چگینی، مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت به گفت و گو پرداخته است، متن کامل گفت وگو را در ادامه می خوانیم:
ایسنا: حضرت فاطمه زهرا(س) در سیره عملی خود چگونه کنشگری اجتماعی و حضور مسئولانه در مسائل جامعه را به نمایش گذاشتند و مهم‌ترین جلوه‌های این کنشگری چه بود؟
کنشگری حضرت فاطمه زهرا(س) را باید از سال‌های زندگی پیامبر(ص) تا روزهای پس از وفات ایشان بررسی کرد. ایشان تنها به حضور در خانه و رسیدگی به امور خانواده محدود نبودند، بلکه هرجا جامعه اسلامی به حضور و یاری ایشان نیاز داشت، نقش خود را ایفا می‌کردند. یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها، حضور ایشان در جنگ احد است.
در گزارش صحیح بخاری از سهل بن سعد آمده است: «کَانَتْ فَاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلَامُ تَغْسِلُهُ وَعَلِیٌّ یَسْکُبُ الْمَاءَ بِالْمِجَنِّ، فَلَمَّا رَأَتْ فَاطِمَةُ أَنَّ الْمَاءَ لَا یَزِیدُ الدَّمَ إِلَّا کَثْرَةً، أَخَذَتْ قِطْعَةً مِنْ حَصِیرٍ، فَأَحْرَقَتْهَا وَأَلْصَقَتْهَا، فَاسْتَمْسَکَ الدَّمُ؛ فاطمه خون را از چهره پیامبر می‌شست و علی آب را با سپر می‌آورد. هنگامی که فاطمه دید آب خون‌ریزی را بیشتر می‌کند، تکه‌ای حصیر برداشت، آن را سوزاند و بر زخم گذاشت تا خون بند آمد.» (صحیح بخاری، کتاب المغازی، حدیث ۴۰۷۵؛ صحیح مسلم، حدیث ۱۷۹۰). این گزارش نشان می‌دهد که ایشان در هنگام دشواری، با حضور میدانی و به‌کارگیری توان خود، در کنار پیامبر بودند.
یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های کنشگری ایشان پس از رحلت پیامبر(ص)، حضور در مسجد و سخن گفتن در برابر مردم درباره حق خود و جایگاه خاندان پیامبر بود. در گزارش احمد بن ابی‌طاهر، در کتاب «بلاغات النساء»، آمده است: «لما سمعت فاطمة إجماع أبی بکر علی منعها فدک، لاثت خمارها علی رأسها واشتملت بجلبابها وأقبلت فی لمة من حفدتها ونساء قومها؛ هنگامی که فاطمه از تصمیم ابوبکر برای جلوگیری از در اختیار داشتن فدک آگاه شد، پوشش خود را بر سر و تن قرار داد و همراه گروهی از نزدیکان و زنان خاندان خود به راه افتاد.» (ابن ابی‌طاهر طیفور، بلاغات النساء: ص 19). ایشان سپس در مسجد، در برابر گروهی از مهاجران و انصار سخن گفتند. اهمیت این رخداد تنها در پیگیری حق شخصی ایشان نبود؛ بلکه در متن سخنان خود، به جایگاه پیامبر، وظیفه مردم در برابر دین و خطر کنار گذاشتن راه اهل بیت پرداختند. بنابراین، این حضور را باید نمونه‌ای روشن از پیوند میان روشنگری، مطالبه حق و مسئولیت در برابر سرنوشت جامعه دانست.
جلوه دیگر این کنشگری، تلاش برای آگاه کردن مردم و جلب همراهی آنان در برابر رخدادهای پس از رحلت پیامبر(ص) بود. در کتاب «الإمامة والسیاسة» منسوب به ابن قتیبه، گزارشی از رفتن شبانه امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) به خانه‌های انصار آمده است: «وَخَرَجَ عَلِیٌّ کَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ یَحْمِلُ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وآله] وَسَلَّمَ عَلَی دَابَّةٍ لَیْلًا فِی مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ تَسْأَلُهُمُ النُّصْرَةَ»؛ علی، فاطمه دختر پیامبر را شبانه بر مرکبی سوار کرد و به میان نشست‌های انصار رفتند و فاطمه از آنان یاری می‌خواست.» (ابن قتیبه، الإمامة والسیاسة، ج ۱، ص ۱۳). این گزارش، در کنار خطبه مسجد، نشان می‌دهد که حضرت زهرا(س) از راه‌های گوناگون برای آگاه کردن مردم و پیگیری حق بهره می‌بردند. البته باید در بررسی این گزارش، به اختلاف نظر درباره انتساب کتاب به ابن قتیبه نیز توجه داشت.
در مجموع، سه جلوه برجسته در سیره ایشان دیده می‌شود؛ حضور در میدان یاری و خدمت، سخن گفتن آشکار در برابر مردم و پیگیری خواسته به‌حق از راه گفت‌وگو و روشنگری. این الگو نشان می‌دهد که زن مسلمان می‌تواند با حفظ پاکدامنی و پایبندی به ارزش‌های دینی، در برابر رخدادهای جامعه بی‌تفاوت نباشد و در سرنوشت آن نقش داشته باشد.
مطالبه‌گری حق در سیره حضرت فاطمه زهرا(س)، به‌ویژه در خطبه فدکیه، چه ویژگی‌هایی داشت و از این شیوه دفاع از حق و عدالت چه درس‌هایی می‌توان برای جامعه امروز گرفت؟
مطالبه‌گری حضرت فاطمه زهرا(س) در خطبه فدکیه، تنها پیگیری یک حق مالی نبود، بلکه دفاع از یک اصل مهم در جامعه اسلامی، یعنی ضرورت پایبندی به عدالت و اجرای درست احکام دین بود. ویژگی برجسته این مطالبه‌گری آن است که حضرت، به جای طرح یک اعتراض صرف، از استدلال‌های قرآنی و یادآوری سخنان پیامبر بهره گرفتند و مسئله را در چارچوب مسئولیت جامعه در برابر عدالت مطرح کردند.
ایشان در بخشی از خطبه، درباره حکم ارث در قرآن فرمودند: «أَفَخَصَّکُمُ اللَّهُ بِآیَةٍ أَخْرَجَ مِنْهَا أَبِی؟ أَمْ هَلْ تَقُولُونَ إِنَّ أَهْلَ مِلَّتَیْنِ لَا یَتَوَارَثَانِ؟ أَوَلَسْتُ أَنَا وَأَبِی مِنْ أَهْلِ مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ؟؛ آیا خداوند آیه‌ای درباره ارث را تنها به شما اختصاص داده و پدرم را از آن بیرون کرده است؟ یا می‌گویید پیروان دو دین از یکدیگر ارث نمی‌برند؟ مگر من و پدرم پیرو یک دین نیستیم؟» (ابن ابی‌طاهر طیفور، بلاغات النساء: 21). این بخش نشان می‌دهد که حضرت برای دفاع از حق، به جای تکیه بر جایگاه خانوادگی خود، از قواعد مشترک دینی و استدلال روشن بهره می‌گرفتند.
ویژگی دوم این مطالبه‌گری، پیوند دادن حق شخصی با مسئولیت عمومی بود. حضرت در ادامه خطبه، مردم را به دلیل کنار گذاشتن قرآن و بی‌توجهی به عدالت مورد پرسش قرار دادند و فرمودند: «أَفَعَلَی مُحَمَّدٍ تَرَکْتُمْ کِتَابَ اللَّهِ وَنَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ؟؛ آیا پس از پیامبر، کتاب خدا را کنار گذاشتید و آن را پشت سر خود افکندید؟» (ابن ابی‌طاهر طیفور، بلاغات النساء: ص 21). این پرسش نشان می‌دهد که حضرت، مردم را تنها به دلیل نادیده گرفتن حق خود سرزنش نمی‌کردند، بلکه آنان را در برابر فاصله گرفتن از معیارهای دینی و عدالت مسئول می‌دانستند. از این رو، خطبه فدکیه را باید متنی برای روشنگری درباره نسبت میان قدرت، عدالت، قانون و مسئولیت مردم نیز دانست. نکته مهم دیگر آن است که این خطبه در فضایی عمومی و در حضور مهاجران و انصار ایراد شد و حضرت با بیان روشن و استدلال‌های پیوسته، فرصت داوری و پاسخ‌گویی را در برابر جامعه قرار دادند.
از این شیوه می‌توان چند درس مهم برای جامعه امروز گرفت: نخست اینکه مطالبه حق باید بر پایه دلیل، آگاهی و شناخت قانون باشد، نه تنها خشم و اعتراض؛ دوم اینکه نباید حق فردی را از عدالت عمومی جدا کرد و هر مطالبه‌ای می‌تواند فرصتی برای یادآوری مسئولیت‌های اجتماعی باشد؛ سوم اینکه سکوت در برابر بی‌عدالتی، جامعه را از امکان اصلاح دور می‌کند و مردم در برابر سرنوشت جامعه مسئولیت دارند.
حضرت فاطمه(س) در عمل نشان دادند که مطالبه‌گری به معنای تخریب و تنش‌آفرینی نیست، بلکه می‌توان با حفظ شأن انسانی، صراحت در بیان، استدلال و پافشاری بر حق، در برابر تصمیم نادرست ایستاد. این الگو برای جامعه امروز نیز پیام روشنی دارد؛ هیچ جایگاهی نباید فراتر از پرسش‌گری و پاسخ‌گویی باشد و دفاع از عدالت باید با آگاهی، شجاعت و پایبندی به معیارهای درست همراه شود.
ایسنا: حضرت فاطمه زهرا(س) چگونه از گفت‌وگو، استدلال و تبیین برای انتقال پیام و روشنگری در جامعه استفاده می‌کردند و این شیوه چه الگویی برای ارتباط مؤثر و مسئولانه در جامعه امروز، به‌ویژه در فضای مجازی، ارائه می‌دهد؟
یکی از ویژگی‌های برجسته سیره حضرت فاطمه زهرا(س)، بهره‌گیری از گفت‌وگو و استدلال برای انتقال پیام و آگاه کردن جامعه بود. ایشان در مواجهه با مسائل اجتماعی، تنها به بیان اعتراض بسنده نمی‌کردند، بلکه با طرح پرسش، یادآوری حقایق و استناد به قرآن، زمینه فهم درست مسئله را فراهم می‌کردند. خطبه فدکیه نمونه روشنی از این شیوه است. حضرت در آغاز خطبه، پس از حمد خداوند و بیان جایگاه پیامبر، به تبیین فلسفه احکام و نقش آنها در زندگی جامعه پرداختند و درباره نماز فرمودند: «فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیرًا لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ، وَالصَّلَاةَ تَنْزِیهًا لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ؛ خداوند ایمان را برای پاکی شما از شرک و نماز را برای دوری شما از خودبزرگ‌بینی قرار داد.» (ابن ابی‌طیفور، بلاغات النساء، ص 20). این شیوه نشان می‌دهد که حضرت برای روشنگری، از بیان منظم و هدفمند بهره می‌بردند؛ یعنی ابتدا مبانی را روشن می‌کردند و سپس مخاطب را به نتیجه مورد نظر می‌رساندند.
نمونه دیگر این روش، گفت‌وگوی حضرت با مهاجران و انصار و تلاش برای جلب توجه آنان به پیامدهای رخدادهای پس از رحلت پیامبر(ص) است. در گزارش منسوب به ابن قتیبه در کتاب «الإمامة والسیاسة»، آمده است که حضرت فاطمه(س) به همراه امیرالمؤمنین(ع) به خانه‌های انصار می‌رفتند و از آنان یاری می‌خواستند. عبارت گزارش چنین است: «وَخَرَجَ عَلِیٌّ یَحْمِلُ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ لَیْلًا فِی مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ تَسْأَلُهُمُ النُّصْرَةَ؛ علی، فاطمه دختر پیامبر را شبانه به نشست‌های انصار می‌برد و ایشان از آنان درخواست یاری می‌کرد.» (ابن قتیبه، الإمامة والسیاسة، ج ۱). این گزارش، در کنار خطبه فدکیه، نشان می‌دهد که حضرت برای انتقال پیام خود به یک شیوه بسنده نمی‌کردند؛ گاهی در جمع عمومی سخن می‌گفتند و گاهی از راه گفت‌وگوی مستقیم با افراد و گروه‌های اجتماعی به روشنگری می‌پرداختند. البته درباره انتساب کتاب یادشده به ابن قتیبه اختلاف نظر وجود دارد و باید این نکته را در استناد تاریخی در نظر گرفت.
این سیره برای جامعه امروز، به‌ویژه در فضای مجازی، چند درس روشن دارد. نخست اینکه ارتباط مؤثر باید بر پایه آگاهی و استدلال باشد؛ یعنی پیش از انتشار یک مطلب، باید از درستی اطلاعات و اعتبار منابع آن اطمینان پیدا کرد. دوم اینکه هدف از گفت‌وگو باید روشن کردن حقیقت و افزایش آگاهی مخاطب باشد، نه تنها غلبه بر طرف مقابل یا ایجاد تنش. سوم اینکه باید پیام را متناسب با مخاطب و از راه مناسب به او منتقل کرد. همان‌گونه که حضرت فاطمه(س) هم از سخنرانی عمومی و هم از گفت‌وگوی مستقیم بهره می‌گرفتند، امروز نیز فعالان رسانه‌ای باید از ظرفیت‌های گوناگون ارتباطی استفاده کنند. در فضای مجازی، بازنشر شتاب‌زده خبرهای تأییدنشده، توهین به مخالفان و انتشار مطالب بدون سند، با روشنگری مسئولانه سازگار نیست. الگوی حضرت به ما می‌آموزد که می‌توان صریح و شجاعانه از حق دفاع کرد، اما در عین حال بر استدلال، صداقت، رعایت حرمت مخاطب و روشنی پیام پایبند ماند.
ایسنا: با توجه به سیره عملی حضرت فاطمه زهرا(س)، زنان امروز چگونه می‌توانند میان مسئولیت‌های خانوادگی و نقش‌آفرینی اجتماعی تعادل برقرار کنند و در مسیر مطالبه‌گری آگاهانه، اخلاق‌مدار و مؤثر گام بردارند؟
سیره حضرت فاطمه زهرا(س) نشان می‌دهد که مسئولیت خانوادگی و نقش‌آفرینی اجتماعی، دو مسئولیت ناسازگار نیستند و می‌توان میان آنها پیوند برقرار کرد. ایشان در زندگی خانوادگی، همسر و مادری مسئولیت‌پذیر بودند و در عین حال، نسبت به مسائل جامعه نیز بی‌تفاوت نمی‌ماندند. یکی از نمونه‌های روشن این موضوع، حضور ایشان در جنگ احد و رسیدگی به پیامبر(ص) پس از زخمی شدن است. سهل بن سعد در روایتی که در صحیح بخاری آمده، می‌گوید: «کَانَتْ فَاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلَامُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وآله] وَسَلَّمَ تَغْسِلُهُ وَعَلِیٌّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ یَسْکُبُ الْمَاءَ بِالْمِجَنِّ؛ فاطمه، دختر پیامبر، زخم‌های ایشان را می‌شست و علی بن ابی‌طالب آب را با سپر بر زخم‌ها می‌ریخت.» (صحیح بخاری، کتاب المغازی، حدیث ۴۰۷۵). این گزارش نشان می‌دهد که حضرت در کنار مسئولیت‌های خانوادگی، در موقعیت‌های حساس جامعه نیز حضور داشتند و برای انجام مسئولیت خود از توان و امکاناتشان بهره می‌گرفتند. بنابراین، نقش اجتماعی زنان را نباید در برابر نقش خانوادگی آنان قرار داد.
در عین حال، نباید از یاد برد که مسئولیت خانوادگی نیز در زندگی حضرت با دشواری‌هایی همراه بود. در روایت دیگری از امیرالمؤمنین(ع) در صحیح بخاری آمده است: «أَنَّ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلَامُ أَتَتِ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وآله] وَسَلَّمَ تَسْأَلُهُ خَادِمًا؛ فاطمه نزد پیامبر رفت و از ایشان درخواست خدمتکاری کرد.» (صحیح بخاری، کتاب النفقات، حدیث ۵۳۶۲). این گزارش از یک سو دشواری کارهای خانه را نشان می‌دهد و از سوی دیگر یادآور می‌شود که نباید همه بار مسئولیت خانواده را بر دوش زنان گذاشت. یکی از درس‌های مهم این روایت، ضرورت توجه به نیازهای زنان و همراهی اعضای خانواده با یکدیگر است. بنابراین، الگوی زندگی حضرت را نباید به معنای کنار گذاشتن نیازهای فردی زنان یا تحمیل همه مسئولیت‌ها بر آنان دانست.
برای زنان امروز، این سیره چند پیام روشن دارد: نخست اینکه حضور اجتماعی باید آگاهانه و متناسب با توان، شرایط و اولویت‌های زندگی باشد؛ دوم اینکه خانواده باید محیطی برای همکاری و پشتیبانی متقابل باشد و نقش‌آفرینی اجتماعی زن نباید به بهای فرسودگی او تمام شود؛ سوم اینکه مطالبه‌گری باید بر پایه شناخت مسئله، آگاهی از حقوق، استدلال و رعایت اخلاق باشد. حضرت فاطمه(س) در زندگی خود نشان دادند که می‌توان هم در خانواده مسئولیت‌پذیر بود و هم در برابر مسائل جامعه سکوت نکرد. پ
زنان امروز نیز می‌توانند با کسب دانش، شناخت حقوق خود، مشارکت در فعالیت‌های علمی و اجتماعی و پیگیری خواسته‌های درست از راه گفت‌وگو و استدلال، در پیشرفت جامعه نقش داشته باشند. تعادل در این مسیر به معنای محدود کردن زن به یکی از این دو عرصه نیست، بلکه به معنای فراهم کردن زمینه‌ای است که خانواده و جامعه هر دو از توانایی‌های او بهره‌مند شوند.
انتهای پیام
