اسماعیل علمدار، عضو هیئت علمی گروه جغرافیای دانشگاه بیرجند و استاد جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، شب گذشته ۱۸ آبان در نشست «استکبارستیزی یا نقض دیپلماسی؟» که به همت دفتر سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی در دانشگاه بیرجند و با همکاری معاونت فرهنگی دانشگاه بیرجند در تالار فرهنگ این دانشگاه برگزار شد، به تبیین مفهوم استکبار، نسبت آن با دیپلماسی و مؤلفه‌های قدرت ملی پرداخت.
وی با تشریح مفهوم استکبار اظهار کرد: استکبار به معنای بزرگ‌پنداشتن خود و برتر دانستن خویش در برابر دیگران است؛ مفهومی که در آموزه‌های قرآنی نیز نمونه‌هایی از آن در شخصیت‌هایی همچون فرعون و قارون مطرح شده است.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه استکبار صرفاً به حوزه‌های سیاسی و نظامی محدود نمی‌شود، افزود: این مفهوم می‌تواند در عرصه‌های اقتصادی، رسانه‌ای و علمی نیز نمود پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که استکبار علمی زمانی شکل می‌گیرد که فرد یا مجموعه‌ای خود را تنها صاحب دانش و آگاهی بداند و توانمندی‌ها و دیدگاه‌های دیگران را نادیده بگیرد.
دیپلماسی و استکبارستیزی در تقابل با یکدیگر نیستند
علمدار در ادامه با طرح این پرسش که آیا ایستادگی در برابر سیاست‌های سلطه‌جویانه به معنای کنار گذاشتن مذاکره است، بیان کرد: دیپلماسی به معنای بهره‌گیری از مذاکره و گفت‌وگو برای دستیابی به تفاهم و تأمین منافع مشترک است و باید بررسی کرد که چگونه می‌توان در عین حفظ اصول و ایستادگی در برابر سلطه‌جویی، از ظرفیت دیپلماسی برای تأمین منافع ملی استفاده کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند با اشاره به اسناد تاریخی مربوط به سفارت آمریکا، مطالعه کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» را برای شناخت بهتر تحولات آن دوره پیشنهاد کرد و افزود: بررسی مستندات تاریخی می‌تواند به درک دقیق‌تر زمینه‌های شکل‌گیری بی‌اعتمادی در روابط ایران و آمریکا کمک کند.
وی همچنین با اشاره به تجربه مذاکرات ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی، از جمله مذاکرات منتهی به بیانیه الجزایر و توافق برجام، تصریح کرد: مسئله اصلی در مذاکره، چگونگی تأمین منافع ملی و میزان پایبندی طرفین به تعهدات است و توافق‌های گذشته باید از این منظر مورد بررسی قرار گیرند.
قدرت ملی فراتر از توان نظامی است
این استاد جغرافیای سیاسی با تأکید بر اینکه قدرت کشورها صرفاً با توان نظامی سنجیده نمی‌شود، اظهار کرد: اقتصاد، رسانه، انسجام اجتماعی و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی در کنار قدرت دفاعی، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که جایگاه کشورها را در نظام بین‌الملل شکل می‌دهند.
علمدار با اشاره به ضرورت توجه به شرایط اقتصادی کشور افزود: مشکلات معیشتی، تورم و مطالبات مردم باید مورد توجه جدی مسئولان قرار گیرد و برای بهبود وضعیت اقتصادی برنامه‌ریزی مؤثر انجام شود؛ چراکه ضعف اقتصادی می‌تواند در ادامه به چالش‌های اجتماعی و امنیتی نیز منجر شود.
وی توان رسانه‌ای را یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم قدرت ملی دانست و بیان کرد: بخشی از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های کشور به دلیل ضعف در تبیین و اطلاع‌رسانی، آن‌گونه که باید برای افکار عمومی داخلی و خارجی شناخته نشده است؛ بنابراین تقویت فعالیت‌های رسانه‌ای و ارائه دقیق اطلاعات اهمیت زیادی دارد.
تنگه هرمز؛ ظرفیت راهبردی ایران در اقتصاد جهانی
این استاد دانشگاه با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران و اهمیت تنگه هرمز در انتقال انرژی جهان گفت: تنگه هرمز به دلیل سهم قابل توجه در انتقال نفت جهان، از موقعیت راهبردی برخوردار است و تحولات آن می‌تواند بر بازار انرژی و اقتصاد کشورهای مختلف تأثیرگذار باشد.
وی موقعیت جغرافیایی، وسعت سرزمینی و ویژگی‌های طبیعی ایران را از دیگر ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی کشور برشمرد و افزود: این مؤلفه‌ها در کنار توان دفاعی می‌توانند در افزایش قدرت چانه‌زنی و اثرگذاری ایران در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی نقش داشته باشند.
علمدار با اشاره به اهمیت قدرت بازدارندگی خاطرنشان کرد: برخورداری از توان دفاعی و فناوری‌های موشکی و پهپادی از جمله عواملی است که در محاسبات امنیتی و سیاسی کشورها تأثیرگذار است؛ با این حال، قدرت نظامی باید در کنار سایر مؤلفه‌های قدرت ملی مورد توجه قرار گیرد.
وی انسجام اجتماعی را نیز از پشتوانه‌های مهم کشور دانست و گفت: همراهی مردم در شرایط دشوار و برخورداری از هدف و معنای مشترک در حفظ همبستگی اجتماعی نقش دارد؛ از این رو توجه به مطالبات مردم و تقویت اعتماد عمومی باید در اولویت قرار گیرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: قدرت ملی حاصل تعامل و هم‌افزایی مؤلفه‌های مختلف است و اقتصاد، قدرت دفاعی، موقعیت جغرافیایی، توان رسانه‌ای و انسجام اجتماعی باید به‌صورت هماهنگ تقویت شوند؛ چراکه نادیده گرفتن هر یک از این بخش‌ها، ارزیابی کاملی از جایگاه کشور در نظام بین‌الملل به دست نمی‌دهد.
در بخش پایانی این نشست، دانشجویان و حاضران پرسش‌هایی درباره نسبت استکبارستیزی و دیپلماسی، چگونگی تبیین این مفهوم برای افکار عمومی جهان، پیامدهای تقابل‌های بین‌المللی و راهکارهای تقویت قدرت ملی مطرح کردند و اسماعیل علمدار به پرسش‌های آنان پاسخ داد.
انتهای پیام
