الهام قاسمی، شامگاه چهارشنبه ۲۰ آبان در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» به‌مناسبت روز جهانی شهرسازی و به‌همت جهاددانشگاهی اصفهان با همکاری اندیشکده حکمرانی دانشگاه اصفهان درباره ضرورت توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی شهرها در فرآیند برنامه‌ریزی اظهار کرد: برنامه‌ریزی شهری باید متناسب با زمینه و بستری باشد که قرار است در آن اجرا شود. امروزه این مفهوم دیگر صرفاً به برنامه‌ریزی برای ساختمان‌ها و خیابان‌ها و اتخاذ یک نگاه فنی و تخصصی محدود نمی‌شود، بلکه آنچه اهمیت بیشتری دارد، برنامه‌ریزی برای مردم است.
وی افزود: تجربه زیسته مردمی که در شهرها زندگی می‌کنند، فرهنگ حاکم بر جامعه و گروه‌های مختلف اجتماعی موجود در هر شهر، همگی عواملی هستند که باید در فرآیند برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرند. در واقع، زمانی می‌توان برنامه‌ریزی مناسبی انجام داد که شناخت کافی از مردم و ویژگی‌های جامعه هدف وجود داشته باشد و بتوان از گونه‌های مختلف مشارکت آنان به شیوه‌های گوناگون بهره گرفت.
مشارکت عمومی؛ از دریافت نظرات تا استفاده کاربردی از دیدگاه مردم
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی اصفهان با تشریح اینکه مشارکت عمومی یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث مطرح در حوزه برنامه‌ریزی شهری است، خاطرنشان کرد: در موضوع مشارکت عمومی، ابتدا باید گروه‌های ذی‌نفع مختلف شناسایی شوند و سپس زمینه حضور و مشارکت آنان از طریق روش‌های گوناگون فراهم شود. امروزه مشارکت عمومی صرفاً به این معنا نیست که از مردم نظرخواهی کنیم یا در برخی موارد برنامه‌های تدوین‌شده را به آنان ارائه دهیم، بلکه مسئله اصلی، استفاده کاربردی از نظرات مردم به‌گونه‌ای است که دیدگاه‌های آنان بتواند در فرآیند برنامه‌ریزی و تدوین طرح‌های شهری مورد استفاده قرار گیرد.
قاسمی با تأکید بر اهمیت این موضوع در تهیه طرح‌های جامع شهری گفت: طرح‌های جامع شهری از جمله طرح‌های مهمی هستند که هر شهر برای تعیین مسیر حرکت و برنامه‌های خود در افق آینده به آن‌ها نیاز دارد. این طرح‌ها مشخص می‌کنند که هر شهر در چشم‌انداز پیش‌رو چه مسیری را دنبال می‌کند و قرار است چه اقداماتی در آن انجام شود. با توجه به اهمیت مشارکت عمومی و ضرورت مشخص شدن چگونگی حضور مردم در فرآیند تهیه طرح‌های جامع شهری، وزارتخانه در سال جاری مصوبه‌ای را تحت عنوان دستورالعمل مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری ابلاغ کرده است که در واقع ماهیت دستورالعمل اجرایی دارد.
اصفهان از شش تا هفت سال پیش رویکرد مشارکتی را آغاز کرد
وی درباره سابقه تجربه اصفهان در زمینه مشارکت عمومی افزود: اگرچه این دستورالعمل در سال جاری ابلاغ شده است، اما مایه افتخار شهر اصفهان است که اعلام کنیم این شهر از حدود شش تا هفت سال پیش، فرآیند تهیه طرح جامع خود را با رویکردی نوین آغاز کرده و از همان ابتدا، مشارکت عمومی یکی از ابعاد اصلی تهیه این طرح بوده است. برای ما بسیار ارزشمند است که معاونت پژوهشی جهاددانشگاهی اصفهان، به‌عنوان مجموعه‌ای که امروز میزبان این نشست است، از همان ابتدای این فرآیند به‌عنوان بازوی عملیاتی و اجرایی مدیران شهری برای تحقق هرچه بهتر مشارکت عمومی فعالیت کرده است.
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی اصفهان تأکید کرد: در این مسیر، معاونت پژوهشی جهاددانشگاهی اصفهان و مرکز افکارسنجی این مجموعه، به‌صورت تخصصی مسئولیت انجام این فرآیند را برعهده داشتند. در همین راستا، تمامی ذی‌نفعان شناسایی شدند و جلسات گروه‌های متمرکز با حضور اصناف مختلف، گروه‌های اجتماعی و مردم برگزار شد. این جلسات و فرآیندهای مشارکتی در سطوح مختلف برگزار شد تا چشم‌اندازها، چالش‌ها و فرصت‌هایی که شهر اصفهان با آن‌ها مواجه است، شناسایی شوند. همچنین گروه‌های نخبگانی نیز در فرآیند مشارکت عمومی برای تهیه طرح جامع حضور پیدا کردند و دیدگاه‌های خود را مطرح کردند.
تجربه اصفهان از نگاه صاحب‌نظران، الگویی برای سایر شهرها
قاسمی درباره تجربه مشارکت عمومی در تهیه طرح جامع اصفهان گفت: در شرایطی که از نظر فرهنگی و اجتماعی، فضای کشور عملاً با موانع و محدودیت‌های متعددی در مسیر مشارکت مواجه است، اصفهان توانسته فرآیند تهیه طرح جامع خود را با رویکرد مشارکت عمومی آغاز کند. چنین اتفاقی با توجه به زمینه و بستر موجود در شهر اصفهان، ویژگی‌های مدیران شهری و نوع ارتباط و مشارکت مردم این شهر با مدیران شهری، امکان تحقق داشته است و این تجربه در ایران می‌توانست در اصفهان شکل بگیرد.
وی ادامه داد: از این منظر، این موضوع مایه افتخار همه ماست؛ چه افرادی که در این فرآیند مشارکت داشتند، چه همکاران و مجموعه‌های دیگری که در تهیه طرح همکاری کردند و چه مشاورانی که در بخش‌های مختلف مسئولیت تدوین طرح جامع را بر عهده داشتند و این تجربه برای کشور نیز دستاورد ارزشمندی محسوب می‌شود. این طرح هم از نظر رویه و فرآیند تهیه و هم از نظر محتوا، با کیفیت بسیار خوبی تدوین شده است. همچنین نحوه مشارکت عمومی در تهیه این طرح، در کشور ما بی‌سابقه بوده است.
سرپرست معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی اصفهان اضافه کرد: شیوه برنامه‌ریزی و فرآیندی که در اصفهان برای تهیه طرح جامع با رویکرد نوین دنبال شد، به یک طرح آزمایشی و الگو برای سایر شهرهای کشور تبدیل شد تا دیگر شهرها نیز بتوانند از این رویه استفاده کنند و مشارکت عمومی در فرآیند تهیه طرح‌های جامع شهری در نقاط مختلف کشور توسعه یابد.
بررسی تجربه اصفهان و شیراز در نشست تخصصی مشارکت عمومی
قاسمی درباره محورهای نشست و برنامه بررسی تجربه شهرهای مختلف در زمینه مشارکت عمومی گفت: قصد داریم درباره تجربه اصفهان در مشارکت عمومی برای تهیه طرح‌های جامع شهری گفت‌وگو کنیم. در فرآیند تهیه طرح جامع اصفهان، مشاوران و متخصصان مختلفی در بخش‌های گوناگون حضور داشتند و هر یک مسئولیت‌هایی را در حوزه تخصصی خود برعهده گرفتند. همچنین تلاش خواهیم کرد با بهره‌گیری از دیدگاه‌ها و تجربیات این افراد، مشخص کنیم دستورالعمل فعلی در چه جایگاهی قرار دارد و چگونه می‌توان با چالش‌هایی که مشاوران در فرآیند اجرای طرح‌های جامع و تحقق مشارکت عمومی با آن‌ها مواجه بوده‌اند، مقابله کرد و برای حل این مسائل راهکارهای مناسبی ارائه داد.
مشارکت عمومی باید محتوای تصمیمات و جهت‌گیری‌های طرح جامع را تغییر دهد
مهدی ژیان‌پور، عضو هیأت علمی جهاددانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان نیز درباره معیارهای ارزیابی کیفیت مشارکت عمومی اظهار کرد: برای ارزیابی کیفیت مشارکت عمومی می‌توان سه مؤلفه اساسی را در نظر گرفت که نخستین آن‌ها تولید دانش، دومین مؤلفه توزیع قدرت و سومین مؤلفه تولید مشروعیت و مسئولیت مشترک است. در واقع، می‌توان بر اساس این سه مؤلفه، کیفیت مشارکت را ارزیابی کرد. در حال حاضر باید از پرداختن صرف به ماهیت مشارکت عمومی عبور کنیم و درباره این موضوع صحبت کنیم که مشارکت عمومی چگونه می‌تواند ماهیت و محتوای تصمیمات و جهت‌گیری‌های طرح جامع را تغییر دهد.
وی افزود: سند تهیه‌شده در این زمینه را با دقت مطالعه کردم و با بررسی چالش‌های مشارکت در تجربه‌های موجود، به دسته‌بندی هفت یا هشت چالش رسیدم. تلاش می‌کنم از برخی موضوعات عبور کنم و وارد برخی دیگر نشوم و سه مورد از مهم‌ترین چالش‌هایی را که با تجربه ما در اصفهان ارتباط نزدیک‌تری دارند، مطرح کنم. یکی از این موضوعات، تعریف مشارکت است که به‌دلیل پرداختن به آن در سند، از این بحث عبور می‌کنم. موضوع دیگر، شناسایی و نمایندگی اجتماعی است که در این زمینه نیز پیش‌تر بحث‌های مفصلی انجام شده است.
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان خاطرنشان کرد: چالش دیگری که در سند به آن پرداخته شده، تداوم و اثربخشی مشارکت است. منظور این است که نباید مشارکت را صرفاً به محدوده زمانی تهیه مطالعات محدود کنیم و تنها به این موضوع بپردازیم که نظرات چگونه ثبت می‌شوند، چه پیشنهادهایی پذیرفته یا رد می‌شوند و آیا سازوکار مشخصی برای دریافت و بررسی آن‌ها وجود دارد یا خیر. بلکه باید مشخص شود که شهروندان در مراحل اجرا، برنامه‌ریزی و نظارت چه نقشی خواهند داشت. به نظرم این موضوعات نیز به‌صورت مفصل در سند مورد بحث قرار گرفته‌اند.
ضعف بستر اجتماعی و فرهنگی مشارکت
ژیان‌پور درباره نخستین چالش موردنظر گفت: نخستین چالشی که می‌خواهم به آن بپردازم، فقدان یا ضعف بستر اجتماعی و فرهنگی مشارکت است. پرسش اساسی در این سطح آن است که آیا جامعه شهری و نهادهای حکمرانی، هر دو، از ظرفیت، آمادگی و ارزش‌های لازم برای مشارکت برخوردار هستند یا خیر؟ آنچه امروز درباره آن صحبت می‌کنیم، این است که مشارکت را نباید صرفاً یک سازوکار کمک‌کننده یا مجموعه‌ای از قواعد، نهادها، جلسات و روش‌های مشارکتی در نظر گرفت. مشارکت، پیش از همه این موارد، یک واقعیت اجتماعی است و برای تحقق آن باید نگرش‌ها، ارزش‌ها، انتظارات و ظرفیت اجتماعی لازم وجود داشته باشد.
وی درباره مفهوم مکمل مشارکت، یعنی مشارکت‌پذیری ادامه داد: در این زمینه باید به هر دو سوی مشارکت توجه کرد. از یک‌سو، شهروندان و گروه‌های اجتماعی باید تمایل، انگیزه و احساس مسئولیت لازم را برای ورود به این عرصه داشته باشند و از سوی دیگر، نهادهای حکمرانی و مدیران شهری نیز باید پذیرای حضور، مداخله، نقد و اثرگذاری شهروندان باشند. نکته‌ای که در فرآیندهای مشارکت، به‌ویژه در سطح نهادی، بارها مشاهده می‌شود، این است که مشارکت به‌عنوان یک فضیلت اجتماعی در نظر گرفته نمی‌شود و بیشتر به‌مثابه مزاحمت اداری تلقی می‌شود. اگر یک شهروند در سطح نهادی عاملیت و اثرگذاری بیش از حد انتظار نشان دهد، احتمال دارد به‌عنوان فردی مزاحم تلقی شود و از فرآیند کنار گذاشته شود.
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی اضافه کرد: این مسئله کاملاً به همان بستر بنیادی اجتماعی و فرهنگی بازمی‌گردد. مشارکت زمانی به فرهنگ اجتماعی تبدیل می‌شود که از یک‌سو، شهروندان خود را صاحب حق و مسئولیت برای دخالت در امور عمومی بدانند و از سوی دیگر، مدیران شهری حضور و اظهارنظر شهروندان را بخشی از فرآیند حکمرانی تلقی کنند، نه مزاحمت یا مانعی در مسیر فعالیت‌های خود. با وجود تمام تلاش‌هایی که در این مدت انجام شده است، در گذشته، پیش از آنکه دانش شهروندی جمع‌آوری و به متخصصان برنامه‌ریزی ارائه شود، این دانش به‌عنوان دانشی غیرضروری کنار گذاشته می‌شد.
ژیان‌پور گفت: از سوی دیگر، نهادهای عمومی نیز باید اختلاف‌نظر را بخشی طبیعی از فرآیند تصمیم‌گیری بدانند. به اعتقاد من، هنوز شرایط تحقق جدی این موضوعات در بستری که در آن فعالیت می‌کنیم، فراهم نشده است. گاهی این فرآیند به عاملیت یک فرد خوش‌فکر در یک وزارتخانه وابسته می‌شود که تلاش می‌کند چنین رویکردی را در مجموعه خود یا در برخی شهرها پیش ببرد. در مواردی نیز عاملیت چند نفر در شهرها زمینه‌ساز شکل‌گیری این اتفاق می‌شود، اما واقعیت این است که از نظر اجتماعی و فرهنگی، همچنان فاصله زیادی با شرایط مطلوب داریم.
غلبه پارادایم فنی بر منطق اجتماعی و فرهنگی برنامه‌ریزی
وی در رابطه با دومین چالش جدی در مسیر تحقق مشارکت عمومی توضیح داد: چالش بعدی، غلبه پارادایم فنی بر منطق اجتماعی و فرهنگی برنامه‌ریزی است. بسیاری درباره این موضوع صحبت کرده‌اند که طرح جامع با رویکرد نوین، نوعی گذار از الگوی طرح‌های جامع پیشین و به‌ویژه رویکردهای فنی و تخصص‌محور است که عمدتاً بر ابعاد کالبدی، کاربری زمین و موضوعات اقتصادی تمرکز داشتند. با این حال، اکنون که پس از حدود شش یا هفت سال کار و بررسی مستمر، در چارچوب نهادی موجود مشغول فعالیت روی این طرح هستیم، مشاهده می‌کنیم که همچنان همان پارادایم فنی بر فرآیندها تسلط دارد.
مشاور طرح جامع اصفهان تأکید کرد: در مجموعه همکاران خودم، در تیم اجتماعی این پروژه، احساس تنهایی می‌کنم. این موضوع به همان مسئله‌ای بازمی‌گردد که پیش‌تر مطرح کردم؛ اینکه خواسته‌های مردم چگونه باید به تصمیمات اجرایی تبدیل شوند و این خواسته‌ها چه مسیری را طی می‌کنند تا در نهایت در تصمیم‌گیری‌ها اثرگذار باشند. بارها حتی در قالب موضوعاتی مانند تبدیل نقش مشارکت‌پذیر به نقشی محدودتر، درباره مسائل اجتماعی و تجربه‌های شهروندی صحبت می‌شود و این وضعیت همچنان ادامه دارد. پیامد چنین رویکردی آن است که موضوع مشارکت به‌تدریج به سطوح خاصی محدود می‌شود، جایگاه شهروندی تضعیف می‌شود و مشارکت عملاً به گردآوری اطلاعات تقلیل پیدا می‌کند.
ژیان‌مهر گفت: این وضعیت می‌تواند پیامدهایی برای مشارکت مردم داشته باشد؛ زیرا زمانی که مشارکت صرفاً به دریافت اطلاعات و ثبت نظرات محدود شود، ظرفیت واقعی شهروندان برای اثرگذاری بر تصمیمات و سیاست‌گذاری‌های شهری نادیده گرفته خواهد شد. آخرین چالش، مسئله مشارکت نهادی است. در ارتباط با مردم، وضعیت تا حدود زیادی روشن است و تجربه اصفهان نیز نشان داده که در مرحله نخست اجرای برنامه، هر زمان به‌هر شکلی از مردم دعوت به مشارکت کردیم، همچنان آمادگی و ظرفیت حضور در میان آن‌ها وجود داشته است.
وی افزود: مردم همچنان انگیزه و تمایل دارند و نسبت به شهر و زندگی شهری خود در اصفهان احساس تعلق می‌کنند. آن‌ها در گفت‌وگوها حضور پیدا می‌کنند و این مشارکت نیز شکل‌های متفاوتی دارد؛ از حضور مستقیم و مشارکت مجازی گرفته تا فعالیت در قالب گروه‌های اجتماعی و مردمی، کارگاه‌ها و جلسات گسترده‌تر و با این حال، زمانی که وارد بخش مشارکت نهادی می‌شویم، با مشکلاتی از جنس ضعف درگیری، مسئولیت‌پذیری و ظرفیت مشارکتی مواجه می‌شویم. من این مشکلات را به‌طور مشخص در چهار محور دسته‌بندی می‌کنم.
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان نخستین محور را ضعف درگیری و احساس مسئولیت نهادی دانست و اظهار کرد: زمانی که مجموعه‌ای تحت عنوان شورای راهبری تشکیل می‌شود، ممکن است نمایندگان دستگاه‌ها در جلسات حضور داشته باشند، اما در بسیاری از موارد، خود را به‌طور واقعی درگیر فرآیند تهیه طرح نمی‌کنند. این مسئله دلایل مختلفی دارد و می‌تواند ناشی از مشغله‌ها و مسئولیت‌های متعدد آن‌ها باشد. باید بررسی کنیم که چه سازوکارهایی لازم است فراهم شود تا اعضای این شورا خود را درگیر فرآیند تهیه طرح بدانند. منظور من این است که فراتر از حضور فیزیکی دو یا سه‌ساعته در یک جلسه، باید تعهد سازمانی برای همکاری و مشارکت در شکل‌گیری طرح وجود داشته باشد.
ژیان‌مهر دومین مسئله را نبود درک روشن از ماهیت و اهداف طرح در برخی نمایندگان نهادی دانست و گفت: گاهی نمایندگان تخصصی نهادها درک روشنی از ماهیت، اهداف، مقیاس و سطح مداخله طرح جامع ندارند. به‌همین دلیل، هر انتظاری را در هر سطحی وارد جلسات و گفت‌وگوها می‌کنند. در چنین شرایطی، قانع کردن مجموعه‌ای از افراد با انتظارات متفاوت و گاه نامتناسب، واقعاً امکان‌پذیر نیست.
وی افزود: در این فرآیند با انتظارات نامتناسب، ترکیب شدن انتظارات متفاوت و ناپایداری نمایندگی نهادی نیز مواجه هستیم. این موضوعات در کنار یکدیگر، روند مشارکت نهادی را با دشواری روبه‌رو می‌کنند. در هر جلسه ممکن است با نماینده جدیدی از یک نهاد مواجه شویم. این مسئله موجب گسست حافظه سازمانی می‌شود؛ به این معنا که با تغییر مکرر نمایندگان سازمان‌ها، تداوم گفت‌وگوها از بین می‌رود و توافق‌ها و تفاهم‌هایی که پیش‌تر شکل گرفته‌اند، به فراموشی سپرده می‌شوند.
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی و مشاور طرح جامع اصفهان خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، باید روایت و توضیحات را از ابتدا ارائه کنیم و دوباره همان مسیر گفت‌وگوها را طی کنیم. در نهایت نیز مسئولیت‌پذیری نهادها در قبال تصمیمات و توافقات کاهش پیدا می‌کند. این موضوعات بر کیفیت طرح جامع تأثیر می‌گذارند و برطرف کردن آن‌ها می‌تواند به بهبود فرآیند تهیه طرح کمک کند.
چهار پرسش اساسی درباره آینده مشارکت عمومی
ژیان‌مهر یادآور شد: اگر بخواهم بحث خود را در قالب چهار پرسش به پایان برسانم، نخستین پرسش در سطح اجتماعی این است که آیا شهروندان و مدیران و حکمرانان شهری، مشارکت را به‌عنوان یک ارزش و فضیلت پذیرفته‌اند؟در سطح حرفه‌ای و معرفتی، پرسش این است که آیا نظام فنی و تخصصی برنامه‌ریزی می‌تواند دانش زیسته و مسائل اجتماعی برخاسته از مشارکت عمومی را به محتوایی مؤثر در تصمیم‌گیری‌ها تبدیل کند؟
وی ادامه داد: در این سطح باید پرسید آیا سازمان‌های مسئول با شناخت کافی از موضوع، برخورداری از اختیارات لازم، ثبات و تعهد سازمانی در فرآیند مشارکت حضور پیدا می‌کنند؟ آیا این سازمان‌ها شناخت کافی دارند؟ آیا به اندازه لازم از اختیار برخوردار هستند؟ آیا تعهد لازم برای مشارکت و درگیری واقعی در این فرآیند وجود دارد و آیا این حضور و تعهد در طول فرآیند استمرار پیدا می‌کند؟ همچنین در این سطح، پرسش اصلی این است که آیا مشارکت می‌تواند توازن منافع و قدرت را تغییر دهد و تصمیمات نهایی را پاسخ‌گوتر و عادلانه‌تر کند یا خیر؟
عضو هیأت‌علمی جهاددانشگاهی در پایان اظهار کرد: در شرایط موجود و پس از شش یا هفت سال فعالیت مستمر در حوزه مشارکت عمومی، نباید از نفس مشارکت غافل شویم. باید توجه داشته باشیم که یک حرکت نادرست می‌تواند به ضد خود تبدیل شود. مسئله اصلی این است که مشارکت عمومی چگونه می‌تواند ماهیت و محتوای تصمیمات و جهت‌گیری‌های طرح جامع را تغییر دهد؛ زیرا در غیر این صورت، مشارکت صرفاً به‌عنوان بخشی از فرآیند طراحی و در کنار طرح جامع قرار می‌گیرد، بدون آنکه بتواند پاسخ‌گویی و اثربخشی مورد انتظار را محقق کند.
برنامه‌ریزی مشارکتی بدون مشارکت مردم محقق نمی‌شود
نعمت‌الله اکبری، رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان اظهار کرد: موضوع برنامه‌ها و به‌طور کلی برنامه‌هایی که پیش از انقلاب تدوین شده‌اند، ازجمله برنامه‌های تفسیری و جامع، نیازمند بررسی دقیق هستند. از میان پنج برنامه‌ای که پیش از انقلاب برای کل کشور تدوین شده بود، دست‌کم سه برنامه از برنامه‌های تفصیلی پس از انقلاب نیز مورد استفاده قرار گرفتند. اگر بخواهم در میان مجموعه برنامه‌ها و طرح‌هایی که تدوین شده‌اند، درباره میزان موفقیت در اجرا صحبت کنم، شاید بتوان گفت خوش‌اقبال‌ترین برنامه‌ها، برنامه‌های شهری، طرح‌های تفصیلی شهری و طرح‌های هادی روستایی بوده‌اند.
وی افزود: این طرح‌ها بیشترین فرصت و شانس را برای اجرا داشته‌اند؛ چراکه نهادهای مرتبط با آن‌ها، از جمله بنیاد مسکن در ارتباط با طرح‌های هادی، در صورت بی‌توجهی به این طرح‌ها و نظارت نکردن بر اجرای آن‌ها، بخشی از منافع و درآمدهای مرتبط با فعالیت خود را نیز از دست می‌دهند. در بسیاری از برنامه‌ها به‌صورت مستقیم دخیل بوده‌ام و می‌توانم بگویم حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد انواع برنامه‌ها، ازجمله چشم‌انداز شهرستان‌ها، طرح‌های روستایی و منطقه‌ای و برنامه جامع آب را شخصاً تهیه کرده‌ام یا مسئولیت راهبری و هدایت آن‌ها بر عهده من بوده است، اما تقریباً در هیچ‌یک از این برنامه‌ها توفیق و شانس قابل‌توجهی برای اجرا حاصل نشد.
رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان با تشبیه وضعیت برنامه‌های تدوین‌شده به جهیزیه‌ای زیبا اما بدون بهره‌برداری خاطرنشان کرد: در کشور ما گاهی برنامه‌ها را مانند یک جهیزیه بسیار زیبا و مرتب آماده می‌کنیم، اما در عمل اتفاق خاصی برای اجرای آن‌ها رخ نمی‌دهد. این موضوع درباره طرح‌های جامع شهری، طرح‌های تفصیلی و همچنین طرح‌های عالی که به آن‌ها اشاره کردم، وجود داشته است. در آخرین نسخه از برنامه جامع نیز تلاش شده است از مشارکت و تعامل بیشتر استفاده شود. کتاب و دستورالعمل مربوط به این موضوع نیز بر اهمیت تعامل تأکید دارد. حدود دو سال پیش نیز زمانی که شهردار رفسنجان از من خواست در برنامه جامع شهر رفسنجان همکاری کنم و مسئولیت راهبری و نظارت بر طرح جامع را برعهده بگیرم، رویکرد تعاملی و مشارکتی در دستور کار قرار گرفت.
اکبری گفت: با وجود این، من نسبت به نحوه تحقق واقعی مشارکت در این برنامه‌ها انتقاد دارم. در واقع، ما گاهی با استفاده از عنوان مشارکت، نوعی صورت‌سازی انجام می‌دهیم و کلاه بر سر نظام برنامه‌ریزی می‌گذاریم؛ چراکه وقتی یک طرح با ماهیت مشارکتی و تعاملی تدوین می‌شود، باید در مرحله اجرا، نظارت و بازنگری نیز مشارکت واقعی وجود داشته باشد. پرسش اساسی این است که مردم در مرحله اجرا کجا حضور دارند؟ در بسیاری از موارد، مشاوران برنامه‌ریزی و تدوین‌کنندگان طرح‌ها، مصاحبه‌هایی انجام می‌دهند، پرسش‌نامه‌هایی توزیع می‌کنند، نظرات مردم را دریافت می‌کنند و گزارشی تهیه می‌کنند. سپس اعلام می‌شود که برنامه با رویکرد مشارکتی تدوین شده و دیگر مشکلی وجود ندارد، اما پس از آن، مردم به زندگی خود بازمی‌گردند و اجرای برنامه به شیوه‌ای دنبال می‌شود که خود مسئولان و دستگاه‌های اجرایی تشخیص می‌دهند.
مشارکت مردم نباید به مرحله تدوین محدود شود
وی با انتقاد از حذف مردم از مراحل اجرایی و نظارتی برنامه‌ها افزود: مسئله این است که چرا مردم در مراحل بعدی حذف می‌شوند؟ این موضوع به نوع حکمرانی و شیوه مدیریتی بازمی‌گردد که در کشور با آن مواجه هستیم. نظام برنامه‌ریزی ما عمدتاً از بالا به پایین و به‌صورت عمودی است و سازوکار افقی و تعامل واقعی میان بخش‌های مختلف در آن به‌درستی شکل نمی‌گیرد. همچنین تمرکز و تراکم تصمیم‌گیری در کشور بسیار زیاد است.
رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان تأکید کرد: در چنین شرایطی، مسئولان از مردم دعوت می‌کنند تا برای آن‌ها برنامه تدوین کنند و نام این فرآیند را رویکرد مشارکتی می‌گذارند، اما باید پرسید آیا مردم در اجرای برنامه نیز حضور دارند؟ آیا نظارت بر اجرای آن با مشارکت مردم انجام می‌شود؟ آیا بازنگری برنامه نیز با حضور و مشارکت آن‌ها صورت می‌گیرد؟ اگر چنین اتفاقی رخ ندهد، نمی‌توان این فرآیند را مشارکتی دانست. اینکه ما صرفاً دستورالعملی تهیه و آن را ابلاغ کنیم و سپس اعلام کنیم که برنامه جامع با رویکرد مشارکتی تدوین شده است، به معنای تحقق مشارکت نیست. این وضعیت نوعی تقلب و فرار از مسئولیت است؛ زیرا مشارکت باید در تمام مراحل برنامه‌ریزی، از تدوین تا اجرا، نظارت و بازنگری، استمرار داشته باشد.
اکبری با توضیح اینکه نبود دستورالعمل، مانع اصلی اجرای برنامه‌های مشارکتی نیست، گفت: نخستین مسئله‌ای که مانع اجرای طرح‌ها با رویکرد مشارکتی می‌شود، نداشتن دستورالعمل نیست. دستورالعمل مناسبی تهیه شده و من نیز آن را با دقت مطالعه کرده‌ام. استان اصفهان نیز این تجربه را داشته است که برنامه جامع خود را با رویکرد مشارکتی تدوین کند. قرار بود در ابتدا هدایت طرح برنامه جامع استان به من سپرده شود و در همان زمان دیدگاه‌ها و ملاحظات خود را بیان کردم. متأسفانه پیش‌بینی‌هایی که در آن مقطع داشتم، بر اساس تجربه‌های گذشته بود و اکنون نیز همان پیش‌بینی‌ها در حال تحقق است.
وی با تأکید بر اینکه نباید درباره سرنوشت این برنامه‌ها انتظار غیرواقع‌بینانه داشت، توضیح داد: اگر برنامه اجرا نشد، نباید بیش از اندازه نگران و دچار دغدغه شویم؛ زیرا این مسئله درباره بسیاری از طرح‌های دیگر کشور نیز اتفاق افتاده است. در کشور همایش‌های مختلفی برگزار شده و برنامه‌هایی مانند چشم‌اندازهای ۲۰ ساله نیز تدوین شده‌اند، اما اکنون باید پرسید چه سرنوشتی پیدا کرده‌اند، چه اتفاقی برای آن‌ها افتاده و در کجا قرار دارند؟ بنابراین، باید توجه داشت که در میان برنامه‌های موجود، طرح‌های جامع و تفصیلی شهری دست‌کم از شانس بیشتری برای اجرا برخوردار بوده‌اند.
رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان اضافه کرد: با وجود این، نباید انتظار داشت صرفاً به‌دلیل اینکه یک برنامه با رویکرد مشارکتی تدوین شده است، اتفاق ویژه‌ای در مرحله اجرا رخ دهد؛ چراکه تا زمانی که مردم در اجرای برنامه، نظارت بر آن و بازنگری‌های بعدی حضور نداشته باشند، مشارکت واقعی محقق نخواهد شد. تلاش مشاورانی که در فرآیند تدوین این برنامه زحمت کشیده‌اند، قابل تقدیر است و آن‌ها تلاش زیادی انجام داده‌اند، اما درباره اینکه در آینده چه اتفاقی برای این برنامه خواهد افتاد، نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر کرد.
مدیریت واحد شهری در ایران امکان‌پذیر نیست
اکبری به موضوع نهادسازی و چالش‌های موجود میان دستگاه‌های اجرایی پرداخت و گفت: از ابتدا می‌دانستم که در این فرآیند میان شهرداری و اداره‌کل راه و شهرسازی اختلاف و چالش ایجاد خواهد شد و پیش‌تر نیز این موضوع را مطرح کرده بودم. این مسئله به همان موضوع مدیریت یکپارچه شهری یا آنچه از آن به‌عنوان مدیریت واحد شهری یاد می‌شود، بازمی‌گردد. مدیریت واحد شهری در ایران امکان‌پذیر نیست و در نهایت، اگر شرایط فراهم شود، می‌توان به‌نوعی مدیریت همگرای شهری دست یافت. تا زمانی که چنین همگرایی‌ای شکل نگیرد، تدوین برنامه‌ها با ماهیت مشارکتی نیز امکان‌پذیر نخواهد بود.
وی ادامه داد: اگر هم چنین برنامه‌هایی تدوین شوند، نوعی تقلب و صورت‌سازی صورت گرفته است و ماهیت آن‌ها مشارکتی نخواهد بود؛ زیرا ساختارهای تصمیم‌گیری و مدیریتی موجود اجازه تحقق چنین رویکردی را نمی‌دهند. بنابراین، وقتی درباره ضرورت پرهیز از اصرار بیش از اندازه بر برخی رویکردهای برنامه‌ریزی صحبت می‌کنم، این دیدگاه حاصل تجربه‌ای است که در سال‌های گذشته داشته‌ام.
هر برنامه مناسبی الزاماً برای هر ساختاری قابل اجرا نیست
رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان با تشریح اهمیت تناسب رویکرد برنامه‌ریزی با ساختارهای مدیریتی و اجرایی کشور اظهار کرد: ممکن است رویکرد مشارکتی از نظر علمی بسیار مناسب باشد و حتی در مرزهای دانش برنامه‌ریزی جهان قرار داشته باشد، اما باید بررسی کنیم که آیا اجرای آن با ساختار حکمرانی و نظام تصمیم‌گیری کشور ما امکان‌پذیر است و اساساً با شرایط موجود تناسب دارد یا خیر. بنابراین، زمانی که ساختارهای نهادی و زیرساخت‌های تصمیم‌گیری در کشور ما از بالا به پایین و عمودی هستند، چرا باید بر رویکردی تأکید کنیم که با ساختار و سازوکار تصمیم‌گیری موجود تناسب ندارد؟ چرا باید بر اجرای الگویی اصرار داشته باشیم که با شرایط فعلی کشور همخوانی ندارد؟
اکبری گفت: یک برنامه مناسب، برنامه‌ای است که از نظر ماهیت و ساختار با محیطی که قرار است در آن اجرا شود، تناسب داشته باشد. به همین دلیل معتقدم گاهی می‌توان با انتخاب برنامه‌ای متناسب‌تر با شرایط موجود، به نتایج بهتری دست یافت و ضرورتی ندارد که حتماً در مرز دانش و جدیدترین رویکردهای برنامه‌ریزی جهان حرکت کنیم. لازم نیست با انتخاب یک رویکرد خاص، خود را درگیر چالش‌هایی کنیم که از ابتدا امکان اجرای آن‌ها فراهم نیست. گاهی هنگام تدوین برنامه، آن‌قدر زمان و انرژی صرف تهیه و تکمیل آن می‌شود که دیگر فرصتی برای اجرای برنامه باقی نمی‌ماند و در نهایت، پیش از آنکه برنامه به مرحله اجرا برسد، زمان بازنگری آن فرا می‌رسد. به اعتقاد من، در انتخاب رویکرد برنامه‌ریزی باید دقت و تأمل بیشتری صورت گیرد.
انتهای پیام
