ریحانه درگاهیان در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به عوامل موثر بر احساس تعلق دانشجویان به دانشگاه و رشته تحصیلی اظهار کرد: به نظرم احساس تعلق دانشجو به دانشگاه و رشته تحصیلی، حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل فردی، بین‌فردی و آموزشی است.
وی با اشاره به عوامل بین‌فردی و اجتماعی افزود: کیفیت ارتباط دانشجو با استادان، کارکنان و هم‌دانشجویان نقش بسیار مهمی دارد. اینکه دانشجو احساس کند می‌تواند سؤال بپرسد، نظر متفاوتی داشته باشد، اشتباه کند و بدون ترس از تحقیر یا طرد شدن در جمع حضور پیدا کند، به شکل‌گیری احساس امنیت و تعلق کمک می‌کند. به‌ویژه رابطه با استادانی که علاوه بر انتقال دانش، نقش حمایتگر و راهنما دارند، می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد.
این روانشناس با اشاره به عوامل آموزشی و هویتی اظهار کرد: تناسب رشته تحصیلی با علایق، استعدادها، ارزش‌ها و اهداف فردی دانشجو اهمیت زیادی دارد. دانشجو زمانی بیشتر با رشته خود احساس پیوند می‌کند که بتواند معنای آن را در زندگی و آینده حرفه‌ای‌اش پیدا کند. تجربه موفقیت تحصیلی، مشارکت فعال در یادگیری و احساس شایستگی در کنار علاقه فردی نیز این پیوند را تقویت می‌کنند. البته گاهی هم این دو می‌توانند در کنار هم قرار نگیرند، به این معنا که هستند دانشجویانی که به رشته خود علاقه دارند اما با محیط دانشگاه تعامل و تعلقی ندارند و بالعکس.
درگاهیان ادامه داد: همچنین در خصوص عوامل روان‌شناختی و فردی می‌توان گفت که احساس خودکارآمدی، عزت‌نفس، استقلال، هویت‌یابی و توانایی برقراری روابط اجتماعی در شکل‌گیری تعلق نقش دارند.
وی با اشاره به عوامل ساختاری و فرهنگی دانشگاه اظهار کرد: فضای حاکم بر دانشگاه، عدالت آموزشی، فرصت‌های برابر برای مشارکت، احترام به تفاوت‌های فردی و فرهنگی، امکانات رفاهی و وجود فعالیت‌های جمعی و فوق‌برنامه نیز در این زمینه مؤثرند. دانشگاهی که صرفاً بر عملکرد تحصیلی تأکید نمی‌کند و برای حضور اجتماعی و رشد فردی دانشجو هم فضا ایجاد می‌کند، بستر مناسب‌تری برای شکل‌گیری تعلق فراهم می‌آورد. بنابراین، احساس تعلق را نباید صرفاً به علاقه دانشجو یا میزان سازگاری فردی او تقلیل داد؛ بلکه باید آن را نتیجه تعامل دوسویه دانشجو و محیط دانشگاه دانست.
روابط هم‌دانشگاهی‌ها و استادان در احساس تعلق دانشجو نقش دارند
درگاهیان درباره سهم روابط با هم‌دانشگاهی‌ها، ارتباط با استادان و فضای فرهنگی و اجتماعی دانشگاه در شکل‌گیری احساس تعلق دانشجویان گفت: به نظرم این سه عامل از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری احساس تعلق دانشجو هستند و هرکدام کارکرد متفاوتی دارند.
وی افزود: نخست، روابط با هم‌دانشگاهی‌هاست. دانشگاه برای بسیاری از افراد نخستین تجربه جدی حضور در یک اجتماع نسبتاً مستقل از خانواده است. در این فضا، دانشجو نیاز دارد دوستانی پیدا کند که بتواند با آنها تجربه‌های مشترک داشته باشد، درباره دغدغه‌هایش صحبت کند و احساس کند بخشی از یک گروه است. دوستی‌ها و روابط همسالان، علاوه بر کاهش احساس تنهایی، به شکل‌گیری هویت اجتماعی و تجربه پذیرفته‌شدن کمک می‌کنند. در مقابل، طردشدگی، رقابت ناسالم، مقایسه مداوم و احساس انزوا می‌توانند تعلق دانشجو را تضعیف کنند.
این روانشناس با اشاره به اهمیت ارتباط با استادان بیان کرد: استاد صرفاً انتقال‌دهنده دانش نیست؛ او می‌تواند یکی از مهم‌ترین چهره‌های مرجع و تأثیرگذار در تجربه دانشگاهی دانشجو باشد. وقتی استاد برای دانشجو وقت می‌گذارد، به پرسش‌هایش پاسخ می‌دهد، توانایی‌هایش را می‌بیند و با او محترمانه و منصفانه برخورد می‌کند، دانشجو احساس می‌کند حضورش در محیط دانشگاه اهمیت دارد. به‌ویژه تجربه حمایت و راهنمایی از سوی استاد می‌تواند احساس شایستگی، اعتمادبه‌نفس علمی و پیوند دانشجو با رشته تحصیلی را تقویت کند. در مقابل، تحقیر، بی‌اعتنایی یا رابطه صرفاً اقتدارمحور ممکن است احساس بیگانگی ایجاد کند.
درگاهیان با اشاره به نقش فضای فرهنگی و اجتماعی دانشگاه ادامه داد: دانشگاه فقط کلاس درس و محیط کسب دانش نیست؛ یک زیست‌جهان اجتماعی و فرهنگی است. دانشجو باید بتواند در آن هویت، علایق، ارزش‌ها و تفاوت‌های فردی خود را ابراز کند. وجود انجمن‌های علمی، تشکل‌های دانشجویی، فعالیت‌های هنری و ورزشی، نشست‌های گفت‌وگو و فرصت‌های مشارکت اجتماعی باعث می‌شود دانشجو از جایگاه یک دریافت‌کننده منفعل آموزش خارج شود و خود را در ساختن زندگی دانشگاهی سهیم بداند. البته که این سه عامل همواره با هم در ارتباطند.
احساس بیگانگی از دانشگاه می‌تواند انگیزه یادگیری را کاهش دهد
وی با اشاره به تأثیر احساس تعلق پایین بر انگیزه یادگیری دانشجویان گفت: در حوزه انگیزه یادگیری، وقتی دانشجو احساس می‌کند به محیط دانشگاه تعلق ندارد یا حضورش برای دیگران اهمیتی ندارد، ممکن است به‌تدریج اشتیاق خود را به فرایند یادگیری از دست بدهد. در چنین شرایطی، یادگیری ممکن است از یک فعالیت معنادار و مبتنی بر علاقه، به وظیفه‌ای صرفاً برای کسب نمره یا دریافت مدرک تبدیل شود.
این روانشناس افزود: در حوزه مشارکت علمی و اجتماعی نیز احساس تعلق پایین می‌تواند به کناره‌گیری منجر شود. دانشجویی که احساس می‌کند در جمع پذیرفته نمی‌شود یا صدایش شنیده نمی‌شود، احتمالاً کمتر در بحث‌های کلاسی شرکت می‌کند، کمتر به سراغ استادان می‌رود، در فعالیت‌های پژوهشی و گروهی مشارکت می‌کند یا به انجمن‌های علمی و دانشجویی می‌پیوندد. گاهی این کناره‌گیری به‌تدریج به یک چرخه معیوب تبدیل می‌شود، فرد به دلیل احساس بیگانگی مشارکت نمی‌کند و به دلیل مشارکت نکردن، فرصت کمتری برای تجربه ارتباط و تعلق پیدا می‌کند.
درگاهیان ادامه داد: از طرفی احساس انزوا و طردشدگی می‌تواند با افزایش تنهایی، اضطراب اجتماعی، فرسودگی تحصیلی و کاهش رضایت از زندگی دانشجویی همراه باشد. حتی این مسئله می‌تواند بر احتمال ترک تحصیل نیز تأثیر بگذارد. زمانی که دانشجو هم‌زمان با دشواری‌های آموزشی، احساس بیگانگی اجتماعی و فقدان حمایت را تجربه می‌کند، ادامه تحصیل ممکن است برای او معنای خود را از دست بدهد. در این وضعیت، ترک تحصیل فقط نتیجه افت تحصیلی نیست؛ گاهی نتیجه گسست تدریجی فرد از اجتماع دانشگاهی است.
وی با تأکید بر اینکه احساس تعلق پایین به‌تنهایی علت قطعی ترک تحصیل نیست، اظهار کرد: وضعیت اقتصادی، مشکلات خانوادگی، کیفیت آموزش، دشواری‌های روان‌شناختی، تناسب نداشتن رشته با علایق فرد و مفرصت‌های شغلی نیز نقش دارند. بنابراین بهتر است احساس تعلق را یکی از عوامل مهم و قابل مداخله در کنار سایر عوامل بدانیم. از این منظر، کاهش مشارکت یا غیبت مکرر دانشجو را نباید صرفاً به بی‌انگیزگی یا بی‌مسئولیتی او نسبت داد؛ گاهی این رفتارها نشانه‌ای از یک گسست ارتباطی عمیق‌تر با محیط دانشگاه هستند.
تقویت احساس تعلق دانشجویان نیازمند مشارکت و حمایت دانشگاه است
این روانشناس با اشاره به اقداماتی که دانشگاه‌ها می‌توانند برای تقویت احساس تعلق دانشجویان انجام دهند، گفت: چند اقدام در این زمینه می‌تواند ضروری باشد. نخست، دانشجو زمانی احساس تعلق بیشتری می‌کند که صرفاً دریافت‌کننده خدمات دانشگاه نباشد، بلکه بتواند در تصمیم‌هایی که بر زندگی دانشگاهی‌اش تأثیر می‌گذارند، نقش داشته باشد. تشکیل شوراهای مشورتی دانشجویی، نظرسنجی‌های مؤثر و فراهم کردن امکان انتقال انتقادها و پیشنهادها می‌تواند این حس اثرگذاری را تقویت کند.
درگاهیان با بیان اینکه تقویت ارتباط انسانی میان استادان و دانشجویان نیز اهمیت دارد، افزود: دانشگاه باید شرایطی فراهم کند که ارتباط استاد و دانشجو به ساعات کلاس و ارزیابی امتحانی محدود نشود. جلسات مشاوره علمی، استاد راهنمای فعال، گروه‌های پژوهشی دانشجویی و نشست‌های غیررسمی علمی می‌توانند فرصت شکل‌گیری روابط حمایتگر را فراهم کنند.
وی با اشاره به ضرورت توسعه فعالیت‌های جمعی و فوق‌برنامه اظهار کرد: انجمن‌های علمی، گروه‌های هنری، فعالیت‌های ورزشی، برنامه‌های داوطلبانه و رویدادهای فرهنگی فرصت‌هایی برای شکل‌گیری روابط اجتماعی و تجربه هویت جمعی هستند. نکته مهم این است که این فعالیت‌ها باید متنوع باشند تا دانشجویان با علایق، توانایی‌ها و پیشینه‌های مختلف امکان مشارکت پیدا کنند.
این روانشناس با تأکید بر توجه به دانشجویان تازه‌وارد و دانشجویان در معرض انزوا بیان کرد: ورود به دانشگاه، به‌ویژه برای دانشجویانی که از شهر یا خانواده خود دور می‌شوند، می‌تواند با اضطراب و احساس ناآشنایی همراه باشد. برنامه‌های معارفه، نظام همیار دانشجویی یا منتورینگ، گروه‌های دانشجویی و حمایت‌های مشاوره‌ای می‌توانند به سازگاری اجتماعی و تحصیلی آنها کمک کنند.
درگاهیان با اشاره به ضرورت ایجاد فضای امن، عادلانه و پذیرنده تفاوت‌ها اظهار کرد: دانشگاه باید محیطی باشد که در آن تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، شخصیتی و دیدگاه‌های دانشجویان محترم شمرده شود. مقابله با تبعیض، تحقیر، قلدری و طرد اجتماعی و ایجاد امکان گفت‌وگوی محترمانه، از الزامات شکل‌گیری احساس امنیت و تعلق است.
وی با بیان اینکه تقویت خدمات سلامت روان و حمایت روان‌شناختی نیز در این زمینه ضروری است، تصریح کرد: دسترسی آسان به مشاوره، شناسایی به‌موقع دانشجویان دچار انزوای اجتماعی یا فرسودگی تحصیلی و برگزاری کارگاه‌های مهارت‌های ارتباطی و سازگاری می‌تواند نقش پیشگیرانه داشته باشد. البته خدمات مشاوره‌ای باید در کنار اصلاح شرایط محیطی قرار بگیرند، نه اینکه تمام مسئولیت سازگاری را بر دوش خود دانشجو بگذارند.
این روانشناس با بیان اینکه احساس تعلق تجربه‌ای دوطرفه است، خاطرنشان کرد: به طور خلاصه احساس تعلق را یک تجربه دوطرفه می‌دانم؛ از یک طرف دانشجو نیاز دارد خود را عضوی پذیرفته‌شده و مؤثر در اجتماع دانشگاهی تجربه کند و از طرف دیگر، دانشگاه باید ظرفیت پذیرش، شنیدن و به‌رسمیت‌شناختن دانشجو را داشته باشد. تعلق زمانی شکل می‌گیرد که در تجربه روزمره دانشجو، کیفیت روابط، عدالت، احترام، فرصت مشارکت و امکان رشد وجود داشته باشد.
انتهای پیام
