اکبر نصراللهی ـ رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی ـ در گفت‌وگو با ایسنا، در پاسخ به پرسشی درباره تحقق کارکردهای رسانه در فضای امروز ایران، وضعیت رسانه‌های امروز و لزوم همگرایی آنها به‌ویژه در شرایط بزنگاه این روزها، با اشاره به یک واقعیت مهم اظهار کرد: پیشرفت تکنولوژی‌های ارتباطی، پدیده موسوم به ۵A و پدیده ارتباط جمعی شخصی، محیط رسانه‌ای را با تغییرات بنیادین و گسترده روبرو کرده است؛ در این محیط رسانه دیگر صرفاً یک سازمان رسمی، روزنامه، خبرگزاری یا شبکه‌های رادیو و تلویزیونی نیست؛ بلکه شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌ها، رسانه‌های جمعی شخصی یعنی انسان‌رسانه‌ها، پلتفرم‌ها و هوش مصنوعی، محیط پیچیده، رقابتی و به‌هم‌پیوسته‌ای از جریان اطلاعات را شکل داده‌اند. در چنین شرایطی، انحصار کنشگری به‌ویژه در تولید و توزیع خبر از بین رفته و سرعت انتشار، تنوع منابع و قدرت اثرگذاری مخاطبان و کاربران به‌شدت افزایش یافته است.
او با اشاره به اینکه این تغییرات در ایران نیز به‌وضوح دیده می‌شود، بیان کرد: امروز ممکن است یک اتفاق اجتماعی، اقتصادی، سیاسی یا امنیتی ابتدا در شبکه‌های اجتماعی مطرح شود، سپس رسانه‌های رسمی به آن واکنش نشان دهند و حتی مجبور شوند علیرغم میل‌شان در زمین آنان بازی کنند. به عبارت دیگر، رسانه‌های رسمی در بسیاری از موارد از جایگاه تعیین‌کننده دستور کار خبری به جایگاه واکنش‌دهنده به دستور کار شکل‌گرفته در فضای مجازی منتقل شده‌اند. این مسئله را می‌توان با نظریه «تأثیر فضای مجازی» تبیین کرد که در کتاب «شهروندان در مقابل خبرنگاران» مفصل توضیح داده شده است؛ بر اساس این نظریه، فضای مجازی علاوه بر نقش برجسته‌سازی وقایع، شتاب‌دهنده و در برخی مواقع بازدارنده مسئولان و رسانه‌های رسمی هم هستند.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، یکی از بحران‌های رسانه‌های رسمی کشور را فاصله میان ظرفیت‌های آنها و میزان تحقق کارکردهای مورد انتظار از آنها به‌ویژه در حوادث و رویدادهای بحرانی دانست و تاکید کرد: در شرایط کنونی کشور، به‌ویژه پس از تجربه جنگ و مواجهه با تهدیدهای امنیتی، سیاسی و شناختی، اهمیت این موضوع دوچندان شده است. در امور ملی و موضوعات راهبردی مورد نیاز مردم، رسانه بخشی از زیرساخت امنیت ملی و تاب‌آوری اجتماعی است. در چنین شرایطی، اگر رسانه نتواند به موقع، دقیق، جامع، جذاب، دوطرفه، مستند و متناسب با نیاز مخاطب اطلاع‌رسانی کند، خلأ خبری ایجاد می‌شود و بی‌تردید این خلأ را رسانه‌های معارض با روایت‌های خود پر می‌کنند.
آسیب‌های روایتگری در بحران
نصراللهی در ادامه این گفت‌وگو معتقد است: آسیب‌های مهم روایتگری در مدیریت رسانه‌ای بحران را می‌توان به چهار وضعیت تقسیم کرد: فقدان روایت، روایت با تأخیر، روایت‌های متعارض و نداشتن روایت برتر. این چهار وضعیت به‌ویژه در بحران‌های امنیتی و ملی می‌توانند به کاهش اعتماد عمومی، افزایش ابهام و تشدید نگرانی جامعه منجر شوند. بنابراین، رسانه‌های ما باید به سمت روایت اول، روایت ملی، روایت مستند، جامع، مستمر، مکمل و متناسب با نیازهای واقعی مردم حرکت کنند.
در این زمینه بخوانید:
همگرایی به معنای تبدیل همه رسانه‌ها به تک‌صدایی نیست
او درباره همگرایی رسانه‌ها تصریح کرد: باید تفکیک قائل شویم؛ همگرایی به معنای یکسان‌سازی رسانه‌ها، حذف تفاوت دیدگاه‌ها یا تبدیل همه رسانه‌ها به تک‌صدایی نیست. جامعه به تنوع رسانه‌ای، دیدگاه‌های متفاوت و امکان نقد و پرسشگری نیاز دارد. همگرایی باید در اصول حرفه‌ای، منافع ملی، مسئولیت اجتماعی، صحت اطلاعات و راهبردهای مواجهه با بحران ایجاد شود، نه لزوماً در محتوا و زاویه نگاه همه رسانه‌ها.
این استاد ارتباطات برای مثال بیان کرد: در شرایط تهدید امنیتی، همه رسانه‌ها باید در انتشار اطلاعات حساس، تصاویر اماکن امنیتی، اخبار تأییدنشده، شایعات و غیره، اصول مشترکی را رعایت کنند اما این موضوع نباید مانع طرح پرسش‌های مردم و پاسخ به ابهامات و شبهات مردم شود. امنیت ملی و حق مردم به دانستن، دو مفهوم متعارض نیستند؛ هنر مدیریت رسانه‌ای این است که میان این دو توازن برقرار کند.
پیشنهاد تشکیل نظام هماهنگی رسانه‌ای در بحران
نصراللهی سپس پیشنهاد خود را این‌گونه مطرح کرد: تهیه پروتکل‌های فعالیت رسانه‌ها در شرایط بحران و شکل‌گیری نظام هماهنگی و هم‌افزایی رسانه‌ای در این شرایط، که در آن رسانه‌های رسمی، خبرگزاری‌ها، مطبوعات، رسانه‌های محلی، رسانه‌های تخصصی و حتی رسانه‌های اجتماعی به رسمیت شناخته شوند و از ظرفیت‌های همه آنها برای تولید و تقویت روایت ملی و مقابله با جنگ شناختی و سونامی اخبار جعلی استفاده شود، از پیشنهادهاست. این پروتکل‌ها و نظام باید به‌جای صدور دستورهای یک‌طرفه، بر تبادل اطلاعات معتبر، دسترسی سریع خبرنگاران به منابع رسمی مرتبط، هماهنگی در اطلاع‌رسانی، مقابله مستند با شایعات و پاسخگویی مسئولان در زمان ایمن و تقویت نیروهای عملیاتی در شرایط جنگی، تاکید، تصریح و هماهنگی کند.
او در توضیح بیشتر این موضوع اظهار کرد: در شرایط بحرانی ـ به‌ویژه بحران‌های امنیتی و جنگی ـ رسانه‌ها باید در عین تکثر و استقلال حرفه‌ای، در اصول، امور و مسئولیت‌های ملی همگرا باشند. همگرایی رسانه‌ای یعنی وحدت در مسئولیت ملی، اتخاذ راهبردهای واقع‌گرایی، امیدافزایی و کنشگری فعال، مطالبه‌گری از مسئولان بخش‌های مختلف در زمان ایمن و تقویت نیروهای عملیاتی در شرایط جنگی، نه وحدت اجباری در روایت نادرست، امنیتی‌سازی همه وقایع، مصلحت‌اندیشی غیرضروری و اتخاذ راهبردهای سکوت و یا دادن امید کاذب.
فرسایش چندبعدی رسانه‌های رسمی
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی، در پاسخ به پرسشی درباره آینده رسانه‌ها با توجه به شرایط فرسوده‌ای که از آنها شاهدیم و پیشنهادهایی برای بهبود کارکردشان، با اشاره به اینکه رسانه‌ها در سال‌های اخیر رشد کمی و کیفی خوبی داشته‌اند، در عین حال بیان کرد: رسانه‌ها با نوعی فرسودگی، آشفتگی و به عبارتی بحران مواجه هستند. فرسودگی رسانه‌ای صرفاً به معنای کاهش مخاطب، کمبود منابع مالی یا ضعف تجهیزات نیست بلکه فرسایش رسانه‌های رسمی کشور چندبعدی است که چهار بعد آن برجسته‌تر هستند: فرسایش سرمایه انسانی و انگیزه حرفه‌ای روزنامه‌نگاران، فرسایش مدل اقتصادی رسانه‌ها، فرسایش کارکرد و مرجعیت رسانه‌ای و فرسایش اعتماد عمومی.
او تاکید کرد: در عصر تعدد و کثرت رسانه‌ها، رسانه‌ای که نتواند نیازهای مردم را بشناسد، به پرسش‌های واقعی آنان پاسخ دهد، در انعکاس و تبیین مسائل مردم تأخیر داشته باشد یا میان واقعیت‌های اجتماعی و تصویری که ارائه می‌کند فاصله ایجاد کند، به تدریج مرجعیت خود را از دست می‌دهد؛ نتیجه این نوع عملکرد، ریزش مخاطب و به‌وجود آمدن پدیده وارونگی افکار عمومی است. البته این مسئله مختص ایران نیست و بسیاری از نظام‌های رسانه‌ای جهان با چالش‌هایی مانند کاهش اعتماد، تغییر الگوی مصرف خبر، گسترش اخبار جعلی و مهاجرت مخاطبان به فضای مجازی مواجه‌اند اما در ایران، این چالش‌ها جدی‌تر است.
نصراللهی معتقد است: آینده رسانه‌های ایران به انتخاب راهبردی مسئولان و رسانه‌ها وابسته است؛ یا رسانه‌ها خود را با آرایش و تحولات جدید رسانه‌ای و انتظارات و ذائقه مخاطبان و اقتصاد کنشگری حرفه‌ای و رقابتی تطبیق می‌دهند یا سهم بیشتری از مرجعیت و اثرگذاری خود را به رسانه‌های معارض و بازیگران رقیب واگذار می‌کنند.
آینده رسانه‌های کشور را تیره و ناامیدکننده نمی‌بینم
او با تاکید بر اینکه آینده رسانه‌های کشور را تیره و ناامیدکننده نمی‌بیند، اظهار کرد: ایران از ظرفیت انسانی، علمی، فرهنگی و فناورانه قابل توجهی در حوزه رسانه برخوردار است. نیروی انسانی متخصص، دانشکده‌های ارتباطات، روزنامه‌نگاران باتجربه، خبرگزاری‌ها، رسانه‌های محلی و ظرفیت گسترده تولید محتوای دیجیتال می‌توانند زمینه‌ساز بازآرایی نظام رسانه‌ای کشور باشند؛ مشروط بر اینکه این بازآرایی و بازسازی از سطح شعار عبور شود و در سطوح سیاست‌گذاری و قوانین، رویکرد و راهبرد مسئولان و رسانه‌ها، ساختار رسانه‌ها و محتوا صورت پذیرد.
۶ پیشنهاد برای بازسازی نظام رسانه‌ای
این استاد ارتباطات در ادامه، چند پیشنهاد مشخص را این‌گونه مطرح کرد: اول؛ بازسازی اعتماد عمومی را به اولویت نخست رسانه‌ها تبدیل کنیم. اعتماد با تکرار پیام‌های رسمی یا تأکید بر اعتبار سازمانی به دست نمی‌آید؛ بلکه حاصل تجربه مخاطب از صداقت، دقت، شفافیت، پاسخگویی و رعایت انصاف است. رسانه باید اشتباه خود را بپذیرد، خبر نادرست را اصلاح کند، میان خبر و تحلیل تفاوت بگذارد و در پوشش مسائل مختلف، صدای همه اقشار و مناطق جامعه را متناسب با وزنی که دارند، منعکس کند.
او دومین پیشنهاد خود را اصلاح مدل حکمرانی و مدیریت رسانه عنوان کرد و گفت: رسانه باید از مدیریت روزمره و واکنشی به مدیریت راهبردی و آینده‌نگر حرکت کند. قوانین مرتبط با رسانه‌ها باید اصلاح و متناسب با شرایط جدید به‌روزرسانی شود و سیاست‌گذاری رسانه‌ای نیز باید بر تقویت رقابت حرفه‌ای، حمایت از رسانه‌های مسئول و ایجاد فضای مناسب برای کار در شرایط رقابتی استوار شود.
نصراللهی سومین پیشنهاد را جدی گرفتن اقتصاد رسانه دانست و تصریح کرد: رسانه‌ای که از نظر مالی ناپایدار یا وابسته به گروه‌ها و جناح‌های ثروت و قدرت باشد، نمی‌تواند استقلال حرفه‌ای را حفظ کند. باید مدل‌های درآمدی جدید، اشتراک دیجیتال، تولید محتوای تخصصی، اقتصاد داده، تبلیغات هوشمند و حمایت شفاف از رسانه‌های حرفه‌ای توسعه پیدا کند. حمایت اقتصادی نباید به وابستگی محتوایی منجر شود.
او چهارمین پیشنهاد را تحول دیجیتال فراتر از حضور در شبکه‌های اجتماعی عنوان کرد و گفت: صرف داشتن کانال، صفحه اینستاگرام یا انتشار ویدئو به معنای تحول دیجیتال نیست. رسانه باید از داده‌محوری، هوش مصنوعی، تحلیل رفتار مخاطب، روزنامه‌نگاری داده‌محور، راستی‌آزمایی دیجیتال و تولید محتوای چندرسانه‌ای استفاده کند. البته هوش مصنوعی باید ابزار ارتقای کیفیت کار حرفه‌ای باشد، نه جایگزین مسئولیت و قضاوت انسانی روزنامه‌نگار.
آموزش؛ حلقه مغفول بازسازی رسانه
نصراللهی پنجمین پیشنهاد خود را آموزش و بازآموزی نیروی انسانی در اولویت قرار دادن عنوان کرد و تاکید کرد: روزنامه‌نگار امروز علاوه بر مهارت‌های کلاسیک خبرنگاری، باید سواد داده، سواد الگوریتمی، شناخت هوش مصنوعی، امنیت دیجیتال، سواد بصری و مهارت راستی‌آزمایی داشته باشد. دانشگاه‌ها و رسانه‌ها باید ارتباط عملیاتی و مستمر با یکدیگر برقرار کنند و آموزش را از فضای صرفاً نظری به محیط واقعی تحریریه پیوند بزنند؛ اما متاسفانه آموزش عالی کشور همانند مجلس که در تصویب قوانین مرتبط با رسانه‌ها دهه‌ها عقب است، در انطباق خود با شرایط جدید و دادن مجوز ایجاد رشته‌های جدید، بسیار کند عمل می‌کند و حرکتش لاک‌پشتی و انگیزه‌زدا است.
او ششمین پیشنهاد را مسئله‌محور و راه‌حل‌محور کردن رسانه‌ها دانست و اظهار کرد: رسانه نباید فقط مشکلات را بازتاب دهد یا به انتشار آمار و اظهارنظرها اکتفا کند؛ باید ریشه مسائل را بررسی کند، مسئولان را به پاسخگویی وادار کند، تجربه‌های موفق را معرفی کند و راه‌حل‌های قابل اجرا را در اختیار جامعه قرار دهد. در کنار این موارد، باید به یک نکته مهم درباره شرایط ایران توجه کنیم: رسانه‌ها نباید در شرایط بحران، ناخواسته به تولید و بازتولید اضطراب عمومی کمک کنند. البته آرامش‌بخشی به معنای پنهان کردن واقعیت یا نادیده گرفتن مشکلات نیست. رسانه حرفه‌ای باید واقعیت را دقیق و بدون بزرگنمایی منعکس کند، از ایجاد ترس غیرضروری بپرهیزد و هم‌زمان امید واقع‌بینانه و امکان حل مسئله را به جامعه نشان دهد.
آینده متعلق به رسانه‌های معتبر است
نصراللهی معتقد است: آینده متعلق به رسانه‌هایی است که چند ویژگی را هم‌زمان داشته باشند: درک آرایش جدید رسانه‌ها و جایگاه مخاطبان، انطباق با این شرایط و اتخاذ راهبردهای مناسب، توان کار حرفه‌ای و مسئولانه در شرایط رقابتی، توجه توأمان به اعتبار و سرعت و توانایی طرح و حل مسئله. رسانه‌ای که فقط سریع باشد اما اعتبار نداشته باشد، در بلندمدت اثرگذار نیست؛ رسانه‌ای که معتبر باشد اما از تحولات عقب بماند، مخاطب خود را از دست می‌دهد و رسانه‌ای که فقط نقد کند اما نتواند به فهم و حل مسئله کمک کند، بخشی از مسئولیت اجتماعی خود را انجام نداده است.
فاصله کارکرد بالقوه و عملکرد واقعی رسانه‌ها
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی، در پاسخ به پرسشی درباره اینکه رسانه‌های ما در حال حاضر از نگاه او چه کارکردی دارند، بیان کرد: به طور کلی رسانه‌ها صرف‌نظر از ایرانی یا خارجی باید به مجموعه‌ای از کارکردها شامل اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی، نظارتی و مطالبه‌گری، هویت‌سازی و تقویت همبستگی اجتماعی، آموزشی و توانمندسازی و همچنین کارکرد سرگرمی توجه کنند که رسانه‌های کشور ما هم مستثنی از ایفای نقش‌های حرفه‌ای و مسئولانه در این حوزه‌ها نیستند. در مورد ارزیابی رسانه‌های ایرانی در مورد این کارکردها نمی‌توان همه آنها را در مورد همه کارکردها یکسان قضاوت کرد؛ زیرا میان رسانه‌های حرفه‌ای، تخصصی، عمومی، دولتی، خصوصی، محلی و پلتفرم‌های اجتماعی در ایفای این کارکردها تفاوت‌های مهمی وجود دارد.
برخی رسانه‌ها به بازتاب‌دهنده جریانات سیاسی تبدیل شده‌اند
او تاکید کرد: با این حال، به اعتقاد من، فاصله معناداری میان کارکردهای بالقوه رسانه‌های کشور و عملکرد واقعی آنها وجود دارد. متأسفانه برخی رسانه‌ها به جای اینکه آینه واقعیت‌های جامعه باشند، به بازتاب‌دهنده جریانات سیاسی تبدیل شده‌اند. در مواردی نیز به جای کشف و پیگیری مسئله، به بازنشر اظهارنظرها و اخبار آماده بسنده می‌کنند. گاهی عطش سرعت بر دقت غلبه می‌کند و گاهی ملاحظات سازمانی یا جناحی آنها باعث می‌شوند واقعیت‌ها یا منعکس نشوند و یا مغایر با منافع ملی انتشار یابند.
تغییر جایگاه رسانه‌های رسمی در رقابت با شبکه‌های اجتماعی
نصراللهی تغییر جایگاه رسانه‌های رسمی در رقابت با شبکه‌های اجتماعی را نکته مهمی دانست که کارکردهای رسانه‌ها را دستخوش تغییر کرده است و گفت: امروز شهروندان موبایل‌به‌دست، به بازیگران اصلی تولید و توزیع خبر تبدیل شده‌اند. این اتفاق را نباید صرفاً تهدید تلقی کرد. شهروندان می‌توانند منابع ارزشمند سوژه‌یابی، گزارشگری و انتقال تجربه‌های زیسته باشند؛ رسانه حرفه‌ای باید از ظرفیت این شبکه استفاده کند، نه اینکه آن را انکار یا بدون راستی‌آزمایی بازنشر کند.
لزوم بازنگری در تعریف کارکرد رسانه
این استاد ارتباطات معتقد است: باید در تعریف کارکرد رسانه، بازنگری جدی داشته باشیم. رسانه فقط برای اطلاع‌رسانی یا تبلیغ دیدگاه‌ها نیست؛ رسانه باید به جامعه کمک کند واقعیت را بهتر بشناسد، مسائل را درست تشخیص دهد، درباره آینده آگاهانه‌تر تصمیم بگیرد و در برابر تهدیدها و بحران‌ها تاب‌آورتر شود.
او با تاکید بر اینکه معیار موفقیت رسانه در شرایط امروز این نیست که چند خبر منتشر کرده یا چند نفر پیام آن را دیده‌اند، بیان کرد: معیار موفقیت این است که رسانه تا چه اندازه به فهم درست واقعیت، افزایش اعتماد عمومی، تقویت امید اجتماعی، پاسخگو کردن مسئولان و حل مسائل جامعه کمک کرده است. رسانه‌ای که نتواند اعتماد ایجاد کند، حتی اگر صدها میلیون بازدید داشته باشد، الزاماً رسانه‌ای مرجع و اثرگذار نیست. رسانه‌های کشور باید از رسانه پرمخاطب به سمت رسانه معتبر، از خبرمحور به سمت مسئله‌محور، از رسانه شهرت‌محور به رسانه مردم‌محور، از رسانه مرکزمحور به سمت رسانه محله و منطقه‌محور و از رقابت صرف بر سر سرعت به سمت رقابت بر سر صحت، عمق و اثرگذاری حرکت کنند.
مسئله اصلی، بازسازی مرجعیت رسانه‌ای و اعتماد عمومی است
نصراللهی در پایان این گفت‌وگو با ایسنا مجدد تاکید کرد: مسئله امروز رسانه‌های ایران صرفاً کمبود رسانه یا ضعف فناوری نیست؛ مسئله اصلی، بازسازی مرجعیت رسانه‌ای و اعتماد عمومی است. ما به رسانه‌هایی نیاز داریم که نه صرفاً بازتاب‌دهنده مواضع سازمانی باشند و نه صرفاً دنباله‌رو موج‌های شبکه‌های اجتماعی؛ بلکه بتوانند واقعیت را به موقع، دقیق، مستند و مسئولانه روایت کنند.
او معتقد است: در شرایط پیچیده امروز، اعتماد عمومی، امید اجتماعی و تاب‌آوری مردم از مؤلفه‌های مهم امنیت ملی هستند و رسانه در شکل‌گیری و تقویت هر سه نقش تعیین‌کننده دارد. به همین دلیل، معتقدم مرز نخست امنیت ملی فقط مرزهای جغرافیایی نیست؛ اعتماد، امید و تاب‌آوری مردم نیز از مرزهای بنیادین امنیت ملی است. رسانه‌ای که این سرمایه‌ها را تقویت کند، در واقع به تقویت امنیت ملی کمک کرده است.
انتهای پیام
