مسعود آذرخوش در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تأثیر نمایش سبک زندگی لوکس بر شکل‌گیری فقر کاذب در جامعه، اظهار کرد: جامعه به‌تدریج از مصرف کاربردی به سمت مصرف نمادین حرکت کرده است. مصرف در نگاه جامعه‌شناختی، در گذشته بیشتر با هدف تأمین نیازهای زیستی و ضروری افراد انجام می‌شد، اما امروزه با گسترش امکانات رفاهی، توسعه ارتباطات و افزایش تبلیغات تجاری، ذائقه انسان‌ها نیز تغییر کرده و کارکرد مصرف در جامعه دستخوش دگرگونی شده است.
وی افزود: در شرایط کنونی، بسیاری از انتخاب‌های افراد در زمینه خرید و مصرف کالاها، صرفاً برای رفع نیازهای واقعی نیست، بلکه افراد از کالاها و امکانات مختلف برای نشان دادن ارزش، سبک زندگی و جایگاه اجتماعی خود استفاده می‌کنند. به عبارت دیگر، گاهی افراد کالاهایی را خریداری یا مصرف می‌کنند تا از طریق آن‌ها هویت و طبقه اجتماعی خود را به دیگران نشان دهند.
این دکترای جامعه‌شناسی با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در تشدید این روند، بیان کرد: در عصر مدرنیته، اینستاگرام به یکی از عوامل مؤثر در تغییر کارکرد مصرف و تبدیل نشانه‌های اجتماعی به کالاهایی مستقل تبدیل شده است. آنچه امروز در این شبکه اجتماعی مشاهده و به نمایش گذاشته می‌شود، لزوماً بازتاب واقعیت زندگی افراد نیست، بلکه اغلب مجموعه‌ای از لحظات گزینش‌شده، فیلترشده و بازسازی‌شده از واقعیت زندگی آن‌هاست.
آذرخوش ادامه داد: این تصاویر، واقعیتی را به مخاطب معرفی می‌کنند که الزاماً با زندگی روزمره و شرایط واقعی صاحبان آن‌ها مطابقت ندارد. هنگامی که افراد به‌طور مستمر این تصاویر را مشاهده می‌کنند، مرز میان واقعیت و نمایش در ذهن آن‌ها کمرنگ می‌شود و ممکن است تصور کنند آنچه در فضای مجازی می‌بینند، معیار طبیعی و معمول زندگی در جامعه است.
وی با بیان اینکه چنین شرایطی می‌تواند به شکل‌گیری انحراف ادراکی در افراد منجر شود، افزود: هنگامی که افراد سبک زندگی گروه‌هایی را مشاهده می‌کنند که از امکانات و رفاه بیشتری برخوردارند، ممکن است شرایط واقعی زندگی خود را نادیده بگیرند و به‌جای ارزیابی امکانات و داشته‌هایشان بر اساس نیازهای واقعی، زندگی خود را با تصاویر به‌نمایش‌گذاشته‌شده در فضای مجازی مقایسه کنند.
این جامعه‌شناس خاطرنشان کرد: در چنین وضعیتی، فرد به‌جای آنکه شرایط زندگی خود را با واقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی بسنجد، معیارهای ذهنی و غیرواقعی را مبنای ارزیابی قرار می‌دهد. در نتیجه، حتی افرادی که از امکانات قابل قبول و متناسب با نیازهای زندگی برخوردارند، ممکن است احساس کنند از دیگران عقب مانده‌اند یا زندگی آن‌ها کیفیت و ارزش لازم را ندارد.
فاصله میان واقعیت زندگی و تصویر ذهنی، زمینه‌ساز فقر روانی
آذرخوش در ادامه با اشاره به پیامدهای روانی و اجتماعی این مقایسه‌ها، تصریح کرد: شکاف میان واقعیت زندگی و تصویر ذهنی افراد از شرایط مطلوب، می‌تواند احساس فقر نسبی و در ادامه نوعی فقر روانی و عاطفی را در آن‌ها ایجاد کند. در این شرایط، فرد با وجود برخورداری از امکانات مناسب، احساس محرومیت می‌کند و ممکن است مصرف کالاهای لوکس را تنها راه دستیابی به اعتبار، منزلت و جایگاه اجتماعی بداند.
وی اضافه کرد: مسئله اصلی در اینجا صرفاً نداشتن امکانات مادی نیست، بلکه احساس محرومیت در مقایسه با دیگران است. ممکن است فرد از نظر نیازهای اساسی زندگی در وضعیت مناسبی قرار داشته باشد، اما مشاهده مکرر تصاویر زندگی تجملاتی دیگران، این احساس را در او ایجاد کند که از سطح مطلوب زندگی فاصله دارد.
این دکترای جامعه‌شناسی با بیان اینکه در چنین شرایطی مصرف از کارکرد اصلی خود فاصله می‌گیرد، گفت: کالا به‌تدریج از یک وسیله برای رفع نیاز به ابزاری برای کسب اعتبار و نمایش جایگاه اجتماعی تبدیل می‌شود. در این وضعیت، ارزش کالا نه‌فقط به کاربرد آن، بلکه به تصویری بستگی پیدا می‌کند که فرد از طریق آن در برابر دیگران ارائه می‌دهد.
نمایش کالاهای لوکس برای جبران کمبود منزلت اجتماعی
آذرخوش با اشاره به تلاش برخی افراد برای کسب جایگاه اجتماعی از طریق نمایش دارایی‌ها و کالاهای لوکس، اظهار کرد: هنگامی که فرد در مسیرهای طبیعی و سنتی برای دستیابی به جایگاه اجتماعی موردنظر خود موفق نمی‌شود یا این روند با کندی و موانع مختلف مواجه است، ممکن است تلاش کند از طریق نمایش کالاهای لوکس و امکانات مادی، اعتبار اجتماعی به دست آورد.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، فضای مجازی به بستری برای نمایش خود و ارائه تصویری از موقعیت اجتماعی تبدیل می‌شود که لزوماً با واقعیت زندگی فرد همخوانی ندارد. فرد تلاش می‌کند از طریق نمایش کالاها و سبک زندگی تجملاتی، خود را در جایگاه اجتماعی بالاتری قرار دهد و در سلسله‌مراتب اجتماعی، تصویری مطلوب از خود به دیگران ارائه کند.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه پیامدهای این روند فراتر از انتخاب‌های فردی است، افزود: گسترش چنین رفتارهایی در جامعه می‌تواند رضایت افراد از زندگی را کاهش دهد، زیرا فرد به‌جای تمرکز بر نیازها، امکانات و دستاوردهای واقعی خود، پیوسته درگیر مقایسه با دیگران می‌شود و ممکن است احساس یأس، ناامیدی و عقب‌ماندگی کند.
فقر کاذب و پیامدهای اجتماعی مصرف نمایشی
آذرخوش خاطرنشان کرد: زمانی که نمایش سبک زندگی لوکس به معیار ارزیابی موفقیت و منزلت اجتماعی تبدیل شود، برخی افراد ممکن است برای نزدیک شدن به این الگوها به دنبال راه‌های نامتعارف برای تأمین منابع مالی باشند یا کالاهایی را خریداری کنند که با توان اقتصادی و نیازهای واقعی آن‌ها تناسبی ندارد. همچنین ممکن است افراد تصویری غیرواقعی از شرایط زندگی خود ارائه دهند تا در نگاه دیگران برخوردارتر و موفق‌تر به نظر برسند.
وی تأکید کرد: تداوم این وضعیت می‌تواند به افزایش رفتارهای انحرافی و تضعیف سرمایه اجتماعی منجر شود، چراکه روابط اجتماعی به‌جای آنکه بر اعتماد، صداقت و شناخت واقعی افراد از یکدیگر استوار باشد، ممکن است بیش از گذشته تحت تأثیر نمایش ظاهری دارایی‌ها و موقعیت اجتماعی قرار گیرد.
این دکترای جامعه‌شناسی در پایان بیان کرد: زمانی که ارزش افراد در ذهن جامعه با کالاهای مصرفی، امکانات رفاهی و سبک زندگی نمایشی سنجیده شود، احساس رضایت از زندگی تحت تأثیر قرار می‌گیرد و افراد برای حفظ یا ارتقای تصویر اجتماعی خود، فشار بیشتری را تحمل می‌کنند. بنابراین، فاصله گرفتن از مصرف‌گرایی نمایشی و توجه به واقعیت‌های زندگی می‌تواند در کاهش احساس محرومیت کاذب و جلوگیری از پیامدهای منفی فردی و اجتماعی این پدیده مؤثر باشد.
انتهای پیام
