به گزارش ایسنا، دکتر علی ربیعی امروز در مراسم افتتاحیه کنگره دانش اعتیاد، با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد اجتماعی اعتیاد اظهار کرد: اعتیاد پدیده‌ای دیرینه در تاریخ معاصر جامعه ما است، اما با تغییرات اجتماعی، ماهیت، الگوها و شدت آن نیز تغییر می‌کند؛ ازاین‌رو، برای شناخت دقیق این پدیده نمی‌توان تنها به رویکردهای زیستی و درمانی بسنده کرد و باید تحولات اجتماعی مرتبط با آن را نیز مورد توجه قرار داد.
وی افزود: اعتیاد همواره یکی از نگرانی‌های خانواده‌ها بوده است و با وجود تلاش‌های صورت گرفته، همچنان در این حوزه جای کار بسیاری وجود دارد. اعتیاد صرفا مساله‌ای فردی نیست، بلکه بر خانواده، تاب‌آوری اجتماعی و آینده جامعه نیز تأثیر می‌گذارد.
ربیعی با بیان اینکه اعتیاد پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای دارد، تاکید کرد: این پدیده بر روابط خانوادگی، نرخ مشارکت اجتماعی، پویایی جامعه و حتی چشم‌انداز افراد نسبت به آینده تأثیر می‌گذارد. بنابراین، برای شناخت آن باید از بررسی‌های سطحی فراتر رفت و لایه‌های عمیق‌تر مسائل اجتماعی را مورد مطالعه قرار داد.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه‌های بررسی اعتیاد، اظهار کرد: برای شناخت دقیق این پدیده، صرف اتکا به اعداد و ارقام شیوع‌شناسی کافی نیست. حتی اگر نرخ شیوع تغییر محسوسی نداشته باشد، ممکن است الگوی مصرف مواد و دلایل اجتماعی گرایش افراد به اعتیاد تغییر کرده باشد. به همین دلیل، باید تحولات اجتماعی مرتبط با این پدیده را نیز بررسی کنیم. وقتی از مسائل اجتماعی صحبت می‌کنیم، نباید تنها به موضوعات کلاسیک مانند حاشیه‌نشینی و جمعیت محدود شویم. برخی مسائل اجتماعی با وجود حفظ عنوان قبلی خود، از نظر ماهیت و ابعاد تغییر کرده‌اند و شناخت آنها نیازمند بررسی عمیق‌تر شرایط زندگی افراد و تحولات جامعه است.
ربیعی با اشاره به ارتباط میان آسیب‌های اجتماعی خاطر نشان کرد: در یکی از جلسات بررسی آسیب‌های اجتماعی که با حضور تصمیم‌گیران کشور برگزار شده بود، به ارتباط میان حاشیه‌نشینی و اعتیاد، طلاق و خودکشی اشاره کردم. در این زمینه، باید به تفاوت نسل‌های مختلف ساکن مناطق حاشیه‌ای نیز توجه داشت؛ زیرا شرایط و مسائل اجتماعی نسل‌های بعدی با نسل نخست مهاجران یکسان نیست. برای مثال، اعتیادی که در سطح خیابان مشاهده می‌شود، تنها بخشی از واقعیت این پدیده است. مسائلی مانند تغییر الگوی مصرف، افزایش سهم زنان در میان مصرف کنندگان و کاهش سن شروع مصرف نیز باید بررسی شوند. همچنین، لازم است ارتباط میان وضعیت اشتغال و مصرف مواد با دقت بیشتری مورد مطالعه قرار گیرد.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مواجهه با اعتیاد اضافه کرد: مبارزه با مواد مخدر نباید متوقف شود، اما باید بپذیریم که در برخی زمینه‌ها درجا زده‌ایم و لازم است شیوه مواجهه خود را اصلاح کنیم. در این مسیر، استفاده از ظرفیت جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و متخصصان حوزه‌های مختلف، از جمله مطالعات مربوط به سالمندی، کودکی و زنان، اهمیت بسیاری دارد. مواجهه مؤثر با اعتیاد مستلزم آن است که در کنار اقدامات مقابله‌ای و درمانی، مسیر سیاستگذاری نیز به‌درستی انتخاب شود. هر چه در مسیر نادرست با سرعت بیشتری حرکت کنیم، هزینه اصلاح آن بیشتر خواهد شد؛ بنابراین، باید با ارزیابی تجربه‌های گذشته، زمینه اصلاح سیاست‌ها و برنامه‌ها را فراهم کنیم.
ربیعی با اشاره به برخی یافته‌های پیمایش‌های اجتماعی درباره ارتباط وضعیت روانی و مصرف مواد گفت: در یکی از سنجش‌های انجام‌شده در آذرماه ۱۴۰۴، ارتباط میان تجربه خشم و مصرف الکل و مواد بررسی شده است. بر اساس ارقام ارائه شده در این بررسی، میزان گزارش مصرف الکل در میان افرادی که خشم را تجربه نکرده بودند، ۱۸ درصد و در میان افرادی که تجربه خشم زیادی داشتند، ۲۱ درصد بود. همچنین، در این بررسی، میزان گزارش مصرف مواد مخدر در میان افرادی که خشم را تجربه نکرده بودند، پنج درصد و در میان افرادی که تجربه خشم داشتند، ۸.۵ درصد گزارش شده است.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت احتیاط در تفسیر این یافته‌ها اظهار کرد: این ارقام به تنهایی رابطه علت و معلولی میان خشم و مصرف مواد را اثبات نمی‌کنند، اما می‌توانند تلنگری برای توجه بیشتر به ابعاد روانی و اجتماعی اعتیاد و انجام مطالعات عمیق‌تر در این زمینه باشند.
وی با اشاره به نقش ناامیدی در مسائل اجتماعی ادامه داد: بررسی ارتباط میان وضعیت روانی افراد، احساس ناامیدی و گرایش به مصرف مواد اهمیت دارد. برای شناخت این ارتباط‌ها باید از آمارهای توصیفی فراتر رفت و زمینه‌های اجتماعی و شرایط زندگی افراد را نیز بررسی کرد.
ربیعی با تأکید بر ضرورت بررسی ارتباط میان مصرف مواد و تغییر الگوهای نشاط اجتماعی گفت: یکی از موضوعاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که آیا اعتیاد در برخی گروه‌ها جایگزین کارکردهای نشاط‌آور و فعالیت‌های اجتماعی شده است یا خیر. اگر نهادهای فرهنگی و اجتماعی نتوانند کارکردهای خود را به‌درستی ایفا کنند، ممکن است افراد برای تخلیه فشارهای روانی و عاطفی به مسیرهای دیگری روی بیاورند. باید بررسی کنیم که چرا برخی افراد به سمت مصرف الکل یا مواد مخدر گرایش پیدا می‌کنند و چه عوامل اجتماعی در این انتخاب نقش دارند. نمی‌توان بدون شناخت زمینه‌های شکل‌گیری این رفتارها، صرفاً با برخوردهای مقابله‌ای انتظار داشت مسئله به‌طور پایدار حل شود.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با دعوت از برگزارکنندگان کنگره دانش اعتیاد برای گسترش همکاری با متخصصان علوم اجتماعی، اظهار کرد: پیشنهاد من این است که در کنار دانش زیستی اعتیاد، به توسعه دانش اجتماعی اعتیاد نیز توجه شود. در حوزه زیست‌شناسی و درمان اعتیاد کارهای ارزشمندی انجام شده است، اما لازم است پژوهش‌های اجتماعی نیز سهم بیشتری در شناخت این پدیده داشته باشند. برای مواجهه مؤثر با اعتیاد باید کارکرد نهادهای اجتماعی و فرهنگی تقویت شود و برای گروه‌های سنی مختلف، به ویژه افراد زیر ۳۰ سال، الگوهای متناسبی از مشارکت اجتماعی، نشاط و امید به آینده فراهم شود. همچنین باید بررسی کنیم که چه عواملی موجب می‌شود برخی افراد به مصرف مواد روی بیاورند و چه جایگزین‌هایی می‌توان برای پاسخ‌گویی به نیازهای آنان فراهم کرد.
ربیعی با اشاره به فشارهای اقتصادی و اجتماعی بر جامعه گفت: تحریم‌ها و فشارهای ناشی از آن می‌توانند هزینه‌های اجتماعی را افزایش دهند و آثار این فشارها بر نسل‌های مختلف باید مورد توجه قرار گیرد. ازاین‌رو، در سیاستگذاریهای مرتبط با اعتیاد لازم است شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه و تأثیر آن بر زندگی افراد نیز بررسی شود.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق‌تر نسل جوان خاطر نشان کرد: برای تدوین سیاست‌های مؤثر در حوزه اعتیاد، باید تغییرات نگرشی و رفتاری نسل‌های جدید را بهتر بشناسیم و بر اساس شواهد علمی و مطالعات اجتماعی، برنامه‌هایی متناسب با نیازها و شرایط آنان طراحی کنیم.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با اشاره به تغییرات نگرشی و رفتاری نسل‌های جدید اظهار کرد: نسل‌های جدید از آگاهی بیشتری درباره سلامت برخوردارند و توجه بیشتری به سبک زندگی، الگوی تغذیه و مسائل مرتبط با سلامت خود نشان می‌دهند. این روند می‌تواند ظرفیتی امیدوارکننده برای برنامه‌ریزی‌های اجتماعی و ارتقای سلامت جامعه باشد. در کنار این تحولات مثبت، شکل‌های جدیدی از اعتیاد و وابستگی نیز در حال ظهور است که باید مورد توجه قرار گیرد. اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، استفاده بیش از حد از بازی‌های رایانه‌ای و اختصاص ساعت‌های طولانی به این فعالیت‌ها از جمله موضوعاتی است که نیازمند مطالعه و بررسی دقیق‌تر است.
ربیعی با تأکید بر ضرورت شناخت ابعاد جدید اعتیاد گفت: برخی از این الگوهای رفتاری، از جمله استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های رایانه‌ای، در مطالعات مربوط به اعتیاد و رفتارهای وابستگی‌محور مطرح شده‌اند و لازم است ابعاد و پیامدهای آنها در گروه‌های سنی مختلف بررسی شود.
دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت پرهیز از برداشت‌های ساده‌انگارانه درباره نسل زد اظهار کرد: برای شناخت نسل‌های جدید نباید تنها به برچسب گذاری بسنده کنیم، بلکه باید تغییرات فرهنگی و ارزشی آنها را در بستر تحولات اجتماعی مورد بررسی قرار دهیم.
وی با اشاره به مطالعات تطبیقی درباره تغییرات فرهنگی در کشورهای مختلف افزود: در برخی پژوهش‌های بین‌المللی، تغییر ارزش‌های اجتماعی از اولویت‌های مرتبط با بقا به سمت ارزش‌های خودبیانگری و تحقق فردی بررسی شده است. توجه به این تحولات می‌تواند به شناخت بهتر رفتارها و نیازهای نسل‌های جدید کمک کند.
ربیعی با تأکید بر نقش نهادهای مدنی در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی گفت: یکی از مشکلات جامعه ایران، کاهش برخی نهادهای مدنی و محدودشدن شبکه‌های حمایتی قابل اتکا است. هنگامی که افراد از حمایت اجتماعی کافی برخوردار نباشند یا نتوانند به نهادهای اجتماعی اعتماد کنند، ممکن است در مواجهه با مشکلات و فشارهای زندگی آسیب‌پذیرتر شوند.
وی افزود: تقویت نهادهای مدنی و اجتماعی، گسترش شبکه‌های حمایتی و افزایش مهارت‌های افراد برای مواجهه با دشواری‌های زندگی باید در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد مورد توجه قرار گیرد.
ربیعی بر ضرورت گسترش مطالعات اجتماعی در حوزه اعتیاد تأکید کرد و گفت: برای شناخت دقیق‌تر این پدیده باید تغییرات فرهنگی، شرایط اجتماعی و تحولات مربوط به نسل‌های جدید را جدی بگیریم و در کنار رویکردهای زیستی و درمانی، از ظرفیت علوم اجتماعی نیز بیشتر استفاده کنیم.
انتهای پیام
