حمیدرضا گل‌محمدی تواندشتی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه ضرب‌المثل‌ها در فرهنگ عامه مازندران اظهار کرد: ضرب‌المثل‌ها را باید فشرده‌ای از خرد جمعی و تجربه تاریخی مردم دانست؛ عبارت‌هایی کوتاه و پرمعنا که در گذر زمان از دل زندگی روزمره مردم شکل گرفته و به بخشی از حافظه فرهنگی جامعه تبدیل شده‌اند.
وی افزود: پیشینه ضرب‌المثل‌های مازندرانی را نمی‌توان صرفاً به زمان انتشار کتاب‌ها و مجموعه‌های مکتوب محدود کرد؛ چراکه بخش عمده این میراث ابتدا در بستر فرهنگ شفاهی شکل گرفته و از طریق گفت‌وگوهای خانوادگی، شب‌نشینی‌ها، مناسبات اجتماعی، فعالیت‌های کشاورزی و دامداری و روایت‌های بزرگان به نسل‌های بعد انتقال یافته است.
این پژوهشگر فرهنگ بومی مازندران با بیان اینکه تعیین تاریخ دقیق پیدایش نخستین ضرب‌المثل‌های تبری نیازمند بررسی اسناد و منابع تاریخی و زبان‌شناختی است، تصریح کرد: آنچه مسلم است، این زبانزدها حاصل یک دوره تاریخی مشخص نیستند، بلکه در طول نسل‌های متمادی و در ارتباط با شرایط جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی مردم شکل گرفته‌اند.
گل‌محمدی ادامه داد: طبیعت در شکل‌گیری ضرب‌المثل‌های مازندرانی نقش برجسته‌ای داشته است؛ به‌گونه‌ای که جنگل، کوه، دریای کاسپین، رودخانه، باران، شالیزار، درختان، گیاهان، حیوانات و پرندگان در بسیاری از مثل‌ها و اصطلاحات محلی حضور دارند. این موضوع نشان می‌دهد که زندگی مردم گذشته تا چه اندازه با محیط طبیعی پیرامونشان پیوند داشته است.
وی با اشاره به نقش کشاورزی و دامداری در شکل‌گیری ادبیات شفاهی منطقه گفت: مردم مازندران در گذشته با مشاهده دقیق تغییرات آب‌وهوا، رفتار حیوانات، وضعیت زمین، بارندگی و شرایط کشت و برداشت، تجربه‌های خود را به شکل عبارت‌های کوتاه و ماندگار بیان می‌کردند. بسیاری از این مثل‌ها علاوه بر معنای ظاهری، مفاهیم اخلاقی و اجتماعی عمیقی در خود دارند.
این فعال و پژوهشگر فرهنگ و آیین‌های بومی با اشاره به حضور حیوانات در ضرب‌المثل‌های مازندرانی خاطرنشان کرد: حیواناتی مانند گرگ، خرس، شغال، گربه و گنجشک در زبانزدهای محلی صرفاً عناصر طبیعی نیستند، بلکه گاهی نماد زیرکی، احتیاط، فرصت‌طلبی، ناآگاهی یا برخی رفتارهای انسانی هستند. این ویژگی، پیوند میان تجربه زیستی مردم و زبان تمثیلی آنان را نشان می‌دهد.
گل‌محمدی با بیان اینکه ضرب‌المثل‌ها در گذشته نقش مهمی در آموزش غیررسمی جامعه داشتند، گفت: پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها از طریق قصه‌ها، حکایت‌ها، چیستان‌ها و مثل‌های محلی، تجربه‌های زندگی را به فرزندان و نوه‌های خود منتقل می‌کردند. در بسیاری از خانواده‌ها، یک ضرب‌المثل کوتاه جایگزین ساعت‌ها نصیحت می‌شد و مخاطب با شنیدن آن، مفهوم اخلاقی یا اجتماعی موردنظر را درمی‌یافت.
وی همچنین به نقش باورهای عامیانه در زندگی مردم مازندران اشاره کرد و افزود: باورهای مرتبط با باران، باد، چشمه، درختان، حیوانات، چشم‌زخم، کشاورزی، تولد، ازدواج، مرگ و آغاز سال نو، بخش دیگری از فرهنگ شفاهی منطقه را تشکیل می‌دهند. این باورها باید در بستر تاریخی و اجتماعی خود مورد بررسی قرار گیرند و نمی‌توان همه آنها را بدون مطالعه، صرفاً خرافه تلقی کرد؛ زیرا برخی از آنها ریشه در تجربه‌های زیستی و شناخت بومی مردم از طبیعت دارند.
این پژوهشگر فرهنگ بومی مازندران با تأکید بر اهمیت زبان تبری در حفظ این میراث اظهار کرد: گویش‌های مازندرانی از تنوع قابل توجهی برخوردارند و ممکن است یک ضرب‌المثل در مناطق مختلف استان با تلفظ، واژگان و حتی ساختار متفاوتی بیان شود. به همین دلیل، ترجمه فارسی به‌تنهایی برای ثبت یک مثل کافی نیست و باید صورت اصلی آن به همراه آوانگاری، معنی، مفهوم، محل رواج و شیوه کاربرد ثبت شود.
گل‌محمدی در ادامه به ضرورت توجه پژوهشگران به منابع مکتوب اشاره کرد و گفت: آثاری همچون کتاب «فرهنگ مثل‌های مازندرانی» تألیف طیار یزدان‌پناه لموکی، «ضرب‌المثل‌های رایج مازندران» تألیف نبی‌الله طالبی اتوئی و کتاب‌های مربوط به زبانزدهای مناطق مختلف استان، از جمله منابع ارزشمند برای شناخت و گردآوری این میراث هستند. همچنین پژوهش‌های مرتبط با باورهای عامیانه مردم مازندران درباره حیوانات، گیاهان و پدیده‌های طبیعی می‌توانند زمینه مناسبی برای مطالعات تکمیلی فراهم کنند.
وی با اشاره به اینکه بخشی از فرهنگ شفاهی مازندران در معرض فراموشی قرار گرفته است، اظهار کرد: گسترش شهرنشینی، تغییر سبک زندگی، کاهش شب‌نشینی‌های خانوادگی، کم‌رنگ‌شدن استفاده از گویش‌های محلی و فاصله گرفتن نسل جدید از راویان و بزرگان، موجب شده است بسیاری از ضرب‌المثل‌ها، واژگان و باورهای قدیمی کمتر مورد استفاده قرار گیرند.
این پژوهشگر پیشنهاد کرد: دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی، اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران، پژوهشگران، رسانه‌ها و انجمن‌های مردم‌نهاد با همکاری یکدیگر برای ایجاد بانک جامع فرهنگ شفاهی مازندران اقدام کنند؛ مجموعه‌ای که در آن ضرب‌المثل‌ها، باورها، قصه‌ها، ترانه‌ها، چیستان‌ها، آیین‌ها و واژگان بومی با ذکر محل رواج و مشخصات راویان ثبت و مستندسازی شود.
گل‌محمدی افزود: برای دستیابی به یک مجموعه علمی و قابل استناد، ضروری است پژوهشگران به روستاها و مناطق مختلف استان مراجعه کرده و روایت‌های سالمندان و آگاهان محلی را با حفظ اصالت گویش ضبط کنند. همچنین ثبت فایل‌های صوتی و تصویری، آوانگاری و تطبیق روایت‌های شفاهی با منابع مکتوب می‌تواند از تحریف یا یکسان‌سازی نادرست زبانزدهای محلی جلوگیری کند.
وی تأکید کرد: ضرب‌المثل‌ها و باورهای محلی مازندران تنها یادگار روزگاران گذشته نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و حافظه تاریخی مردم این سرزمین به شمار می‌روند. پاسداشت آنها به معنای حفظ پیوند نسل امروز با ریشه‌های فرهنگی خویش است؛ چراکه هر ضرب‌المثل، جمله‌ای کوتاه اما حامل تجربه چندین نسل و هر باور محلی، روایتی از شیوه زندگی و جهان‌بینی مردمانی است که در گذر تاریخ، فرهنگ و هویت تبرستان را شکل داده‌اند.
انتهای پیام
