روایت فعالان مجموعه‌های «نگارپوشان رضوان»، «آفرینش‌های هنری جابر» و «چرم نیاوران» نشان می‌دهد که در کنار خلاقیت و پشتکار کارآفرینان، دسترسی پایدار به اینترنت، ثبات قیمت مواد اولیه، حمایت‌های مالی هدفمند و حفاظت از مالکیت فکری، از عوامل مؤثر بر تداوم فعالیت کسب‌وکارهای فرهنگی و صنایع‌دستی است.
از توقف صادرات تا تلاش برای احیای فروش داخلی
مرضیه تجویدی، کارآفرین مشهدی، در گفت‌وگو با ایسنا درباره شکل‌گیری برند «نگارپوشان رضوان» اظهار کرد: ایده اصلی این مجموعه، تولید کیف‌هایی با نقوش اصیل ایرانی و هنر نگارگری بود تا محصولاتی کاربردی عرضه شوند که در کنار رفع نیاز روزمره، بازتاب‌دهنده هویت فرهنگی و هنری ایران باشند.
وی با بیان اینکه استفاده از نقوش اصیل ایرانی وجه تمایز این برند است، افزود: محصولات هویت‌محور می‌توانند فراتر از یک کالای معمولی، حامل نشانه‌هایی از فرهنگ و هنر یک سرزمین باشند و پیوند میان هنرهای سنتی و زندگی روزمره را حفظ کنند.
تجویدی با اشاره به تأثیر شرایط جنگی بر فعالیت مجموعه گفت: بخشی از فروش نگارپوشان رضوان به کشورهای حاشیه خلیج فارس اختصاص داشت، اما پس از جنگ، میزان فروش در این بازارها به صفر رسید. از دست دادن بازارهای صادراتی فشار قابل‌توجهی بر کسب‌وکار وارد می‌کند و ضرورت شناسایی مسیرهای جایگزین فروش را افزایش می‌دهد.
این کارآفرین مشهدی ادامه داد: برای جبران بخشی از افت فروش، تلاش کرده‌ایم فروش داخلی را از طریق وب‌سایت تقویت کنیم، اما قطع و ضعف اینترنت یکی از مهم‌ترین موانع دیده‌شدن برندهای فرهنگی و خلاق است. اختلال در زیرساخت‌های ارتباطی، معرفی محصولات و ارتباط با مشتریان را دشوار می‌کند و ظرفیت فروش آنلاین را کاهش می‌دهد.
وی درباره برنامه‌های آینده مجموعه بیان کرد: سه سناریو برای ادامه فعالیت در نظر گرفته‌ایم؛ وخیم‌تر شدن شرایط جنگی، برقراری صلح و تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح. برای هر وضعیت برنامه متفاوتی داریم و متناسب با تحولات پیش رو تصمیم می‌گیریم، زیرا نمی‌توان در شرایط متغیر تنها به یک برنامه ثابت تکیه کرد.
صنایع‌دستی بدون حمایت پایدار و حفاظت از مالکیت فکری به رشد نمی‌رسد
زهرا جابر، کارآفرین مشهدی و فعال مجموعه «آفرینش‌های هنری جابر»، درباره شکل‌گیری این مجموعه اظهار کرد: فعالیت در حوزه صنایع‌دستی را ابتدا با هدف کسب درآمد و تأمین معاش آغاز کردم، اما به‌تدریج باور به ضرورت اشاعه هنر ایرانی و معرفی تاریخ و فرهنگ کشور، به هدف اصلی فعالیت‌ها تبدیل شد.
وی افزود: هنر ایرانی نباید صرفاً در قالب آثار تزئینی باقی بماند، بلکه می‌تواند در قالب کالاهای مصرفی وارد زندگی روزمره شود و به مخاطبان بیشتری در داخل و خارج از کشور معرفی شود. فعالیت مجموعه نیز از یکی از اتاق‌های منزل و با تعداد محدودی سفارش آغاز شد و با افزایش سفارش‌ها و ورود هنرجویان، به‌تدریج گسترش یافت.
جابر با اشاره به انتخاب این مجموعه در بخش اشتغال‌آفرینی، گفت: این دستاورد حاصل تلاش جمعی اعضای تیم و همراهی خانواده است. اکنون بسته به تعداد و نوع پروژه‌ها، بین ۴۰ تا ۶۰ نفر به صورت مستقیم با مجموعه همکاری می‌کنند که بخش عمده آن‌ها زنان هستند. همچنین حدود ۲۰۰ نفر به‌طور غیرمستقیم از فعالیت‌های مجموعه بهره‌مند شده‌اند.
وی با تأکید بر اینکه این اشتغال‌آفرینی با ابزار و سرمایه در گردش محدود شکل گرفته است، ادامه داد: کسب‌وکارهای کوچک صنایع‌دستی ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال دارند، اما برای توسعه و تداوم این روند، تلاش فردی و خانوادگی کافی نیست و باید حمایت‌های هدفمند در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد.
نوسان قیمت مواد اولیه؛ چالش جدی تولیدکنندگان
این کارآفرین مشهدی نوسان قیمت مواد اولیه را یکی از مهم‌ترین مشکلات صنایع‌دستی دانست و اظهار کرد: بی‌ثباتی قیمت‌ها باعث می‌شود هنرمند نتواند هزینه تمام‌شده و قیمت نهایی اثر را به درستی محاسبه کند. تولید یک اثر هنری علاوه بر مواد اولیه، به زمان، تجربه، مهارت و خلاقیت نیاز دارد، اما ارزش این عوامل همیشه در قیمت فروش بازتاب پیدا نمی‌کند.
وی افزود: برای کسب‌وکارهای کوچک که سرمایه در گردش محدودی دارند، افزایش ناگهانی هزینه‌ها امکان برنامه‌ریزی برای تولید، سفارش‌گیری و توسعه فعالیت را کاهش می‌دهد. ثبات بیشتر قیمت مواد اولیه می‌تواند به تداوم فعالیت هنرمندان کمک کند.
جابر فضای مجازی را فرصتی برای ارتباط مستقیم با مخاطبان و معرفی هویت محصولات دانست و گفت: بسترهای آنلاین امکان نمایش جزئیات آثار و معرفی ویژگی‌های فرهنگی محصولات را فراهم می‌کنند، اما فعالیت مؤثر در این فضا به تولید محتوای مناسب و بازاریابی دیجیتال نیاز دارد؛ هزینه‌هایی که تأمین آن‌ها برای کسب‌وکارهای کوچک دشوار است. اختلال و قطعی اینترنت نیز روند معرفی و فروش محصولات را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مالکیت فکری؛ حلقه مغفول حمایت از هنرمندان
وی حفاظت از مالکیت فکری را یکی دیگر از نیازهای مهم صنایع‌دستی برشمرد و افزود: هنوز سازوکاری ساده و سریع در اختیار هنرمندان کوچک نیست تا بتوانند طرح‌های خود را ثبت کنند و در صورت لزوم از حقوقشان دفاع کنند.
جابر ادامه داد: طرح و خلاقیت بخش مهمی از هویت محصولات هنری است و هنرمند برای شکل‌گیری هر ایده زمان و تجربه صرف می‌کند. پیچیدگی و زمان‌بر بودن فرایند ثبت طرح می‌تواند مانع استفاده هنرمندان از حقوق خود شود. حمایت از صنایع دستی باید از مرحله طراحی تا عرضه محصول و حفاظت از حقوق پدیدآورنده را در بر بگیرد.
این کارآفرین مشهدی با تأکید بر ضرورت ایجاد نظام حمایتی منسجم گفت: کسب‌وکارهای کوچک علاوه بر منابع مالی، به آموزش تخصصی، دسترسی به بازار پایدار و حفاظت از مالکیت فکری نیاز دارند. کمک‌های مقطعی ممکن است بخشی از مشکلات را در کوتاه‌مدت کاهش دهند، اما برای رشد پایدار کافی نیستند.
وی افزود: تولیدکنندگان باید بتوانند مواد اولیه را تأمین کنند، هزینه‌ها را مدیریت کنند، محصولاتشان را به بازار معرفی کنند و مشتریان پایداری به دست آورند. آموزش مدیریت اقتصادی و بازاریابی نیز در کنار حمایت مالی می‌تواند توان رقابتی مجموعه‌ها را افزایش دهد.
از چهار کیف چرمی تا همکاری با بیش از ۵۰۰ زن
ناهید زراعتی، کارآفرین مشهدی و فعال مجموعه «چرم نیاوران»، درباره آغاز فعالیت خود اظهار کرد: ۲۱ ساله بودم که متوجه شدم به بیماری ام‌اس مبتلا هستم و در آن زمان دختری ۶ ماهه داشتم. به دنبال کاری بودم که بتوانم در خانه و بدون ابزارهای سنگین انجام دهم و از طریق آن درآمد کسب کنم.
وی ادامه داد: همسرم یک کیف پول چرمی دست‌دوز برایم خریده بود. از روی آن الگو برداشتم و چهار کیف ساختم. برای معرفی محصولات به بازار مشهد مراجعه کردم، اما ۱۵ مغازه‌دار سفارش مرا نپذیرفتند تا اینکه شانزدهمین مغازه‌دار سفارش ۴۰ کیف پول را ثبت کرد و فعالیتی که بعدها به چرم نیاوران تبدیل شد، شکل گرفت.
زراعتی افزود: نخستین خط تولید کاملاً خانوادگی بود؛ خودم الگوکشی و برش را انجام می‌دادم، همسر برادرم سوراخ‌کاری می‌کرد و پدرشوهرم مسئول دوخت بود. امروز بیش از ۵۰۰ زن با مجموعه همکاری می‌کنند و محصولات آن به هشت کشور صادر می‌شود.
به گفته وی، در این شیوه تولید، برش و زیرسازی در کارگاه انجام می‌شود، سپس دوخت به همکاران واگذار می‌شود تا در خانه‌های خود کار کنند و محصولات برای کنترل کیفیت به کارگاه بازمی‌گردند. این مدل امکان همکاری با زنانی را فراهم کرده است که نمی‌توانند در کارگاه متمرکز حضور داشته باشند.
این کارآفرین مشهدی با اشاره به راهبرد تولید مجموعه بیان کرد: تمرکز ما بر کالاهای لوکس و شخصی‌سازی‌شده است و تلاش می‌کنیم برای تمام اقشار جامعه محصول تولید کنیم. در بخش ویژه مجموعه نیز محصولات متناسب با فرهنگ کشور مقصد طراحی می‌شوند؛ برای نمونه، اخیراً سفارشی از ترکمنستان دریافت کردیم که در طراحی آن از یراق‌آلات نقره استفاده شده بود.
زراعتی با اشاره به تقدیر از مجموعه در محور تاب‌آوری در شرایط بحران و پسابحران گفت: سه بحران جدی را پشت سر گذاشته‌ایم که هرکدام می‌توانست فعالیت مجموعه را متوقف کند. تاب‌آوری ما حاصل پشتوانه مالی قابل‌توجه نبود، بلکه هر بار ناچار شدیم از نقطه صفر شروع کنیم و از تجربه مراحل قبلی بهره ببریم.
وی نخستین بحران را شوک ارزی هم‌زمان با افتتاح نخستین کارگاه دانست و افزود: افزایش ناگهانی قیمت دلار، تأمین چرم و ادامه تولید را دشوار کرد. برای کسب‌وکاری که در ابتدای مسیر است، تغییرات شدید قیمت مواد اولیه محاسبات اقتصادی را بر هم می‌زند و برنامه‌ریزی برای هزینه‌ها و قیمت فروش را دشوار می‌کند.
این کارآفرین مشهدی دومین بحران را جدایی از شریک تجاری در دوره تبلیغات تلویزیونی و تولید انبوه برشمرد و گفت: این جدایی به از دست دادن برندهای ثبت‌شده منجر شد و از نظر مالی نیز چیزی برایمان باقی نماند. پس از آن ناچار شدیم فعالیت را از ابتدا بازسازی کنیم.
وی با اشاره به نقش صادرات در مدیریت هزینه‌ها بیان کرد: درآمد ارزی حاصل از صادرات می‌تواند بخشی از تأثیر نوسانات نرخ ارز بر هزینه مواد اولیه را متعادل کند، هرچند به تنهایی همه مشکلات را برطرف نمی‌کند. دسترسی به بازارهای خارجی به متنوع شدن منابع درآمد کمک می‌کند و وابستگی به یک بازار را کاهش می‌دهد.
زراعتی شخصی‌سازی محصولات و سفارش‌های سازمانی را از دیگر راهکارهای حفظ جایگاه مجموعه دانست و افزود: به جای رقابت بر سر تخفیف، محصولی ارائه می‌کنیم که به دلیل طراحی و ویژگی‌های خاص، برای مشتری متمایز باشد. برای نمونه، سفارش هزار محصول از سوی یک مجموعه پتروشیمی، امکان تولید در حجم بالا را فراهم کرد، بدون آنکه کیفیت محصولات را کاهش دهیم.
وی تأکید کرد: محصول نباید از روی دلسوزی خریداری شود؛ اگر مشتری به دلیل کیفیت و طراحی آن را انتخاب نکند، اشتغال ایجادشده نیز در بلندمدت پایدار نخواهد ماند.
مشاغل خانگی به پشتوانه حقوقی و بیمه‌ای نیاز دارند
این کارآفرین مشهدی با تأکید بر ضرورت سامان‌دهی حقوقی مشاغل خانگی گفت: زنانی که در خانه تولید می‌کنند باید از جایگاه روشن‌تری در زمینه قراردادها و بیمه برخوردار باشند. گسترش تولید خانگی در مقیاس بزرگ، به چارچوب‌های حقوقی مشخصی نیاز دارد تا حقوق طرفین و رابطه کاری آن‌ها روشن باشد.
وی تأمین پایدار مواد اولیه را از دیگر نیازهای این حوزه دانست و افزود: چرم باکیفیت ایرانی و یراق‌آلات از عوامل مهم هزینه تولید هستند. کاهش کیفیت مواد اولیه ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌ها را پایین بیاورد، اما در نهایت به ویژگی‌های محصول و اعتماد مشتری آسیب می‌زند.
زراعتی همچنین با اشاره به دشواری‌های صادرات گفت: برای نخستین نمایشگاه خارجی، ناچار شدیم محصولات را با دشواری و از مسیر زمینی از مرز عبور دهیم. هزینه حمل‌ونقل، حضور در نمایشگاه و آماده‌سازی غرفه برای تولیدکنندگان کوچک سنگین است و تسهیل فرایندهای لجستیکی می‌تواند توان رقابت آن‌ها را افزایش دهد.
وی با اشاره به تجربه حضور در نمایشگاهی در ایروان افزود: غرفه ما تنها غرفه‌ای بود که تمام کالاهایش به فروش رفت. طراحی غرفه را نیز خودمان انجام داده بودیم. این تجربه نشان داد محصولات می‌توانند در بازارهای خارجی مورد توجه قرار گیرند، اما موفقیت در فروش برای توسعه صادرات کافی نیست و تولیدکننده باید توان حضور مستمر در بازارهای هدف را داشته باشد.
این کارآفرین مشهدی حمایت از حضور تولیدکنندگان در نمایشگاه‌های بین‌المللی را ضروری دانست و گفت: چنین حمایتی می‌تواند فرصت معرفی محصولات ایرانی را افزایش دهد و بخشی از هزینه‌های سنگین ورود به بازارهای خارجی را کاهش دهد.
زراعتی با تأکید بر ضرورت جدی گرفته شدن زنان در صنعت تولید اظهار کرد: نادیده گرفتن توانایی زنان، مانعی واقعی در مسیر فعالیت اقتصادی آن‌هاست. تجربه چرم نیاوران نشان می‌دهد فعالیتی که با ساخت چهار کیف در خانه آغاز شد، می‌تواند به مجموعه‌ای با بیش از ۵۰۰ همکار زن و صادرات به هشت کشور تبدیل شود؛ به شرط آنکه مهارت، نظم تولید و ارتباط با بازار در کنار هم قرار گیرند.
حمایت پایدار؛ شرط تداوم اشتغال و توسعه بازار
تجربه این سه کارآفرین مشهدی نشان می‌دهد تداوم فعالیت کسب‌وکارهای فرهنگی و صنایع دستی تنها به خلاقیت و تلاش فردی وابسته نیست. کاهش بازارهای صادراتی، نوسان قیمت مواد اولیه، اختلال اینترنت، هزینه‌های بازاریابی و صادرات و دشواری حفاظت از طرح‌های هنری، از موانع مشترک پیش روی این مجموعه‌هاست.
از سوی دیگر، اشتغال‌آفرینی برای زنان، تولید محصولات مبتنی بر هنر ایرانی و بازسازی فعالیت پس از بحران‌های اقتصادی و شخصی، ظرفیت کسب‌وکارهای کوچک را برای ایجاد ارزش اقتصادی و فرهنگی نشان می‌دهد. فراهم کردن زیرساخت‌های ارتباطی پایدار، دسترسی به مواد اولیه باکیفیت، حمایت‌های مالی هدفمند، تسهیل صادرات، تقویت پشتوانه حقوقی و بیمه‌ای مشاغل خانگی و ایجاد سازوکارهای قابل‌دسترس برای ثبت مالکیت فکری می‌تواند به حفظ اشتغال، تقویت تولید داخلی و توسعه بازار صنایع‌دستی کمک کند.
انتهای پیام
