محمدجواد استادی در گفت‌وگو با ایسنا درباره نقش دانشجویان در حل مسائل اجتماعی و موانع استفاده از ظرفیت آنان، اظهار کرد: مهم‌ترین مانع در به‌کارگیری ظرفیت دانشجویان برای حل مسائل جامعه، بار دیگر به نگاه ما به انقلاب اسلامی بازمی‌گردد. در حال حاضر میان آرمان‌های اصیل انقلاب اسلامی درباره دانشگاه و واقعیتی که در نظام آموزش عالی شکل گرفته، فاصله وجود دارد.
وی بیان کرد: نمی‌توان گفت دانشگاه امروز همان دانشگاهی است که انقلاب اسلامی تعریف کرده است. انتظار انقلاب اسلامی از دانشگاه این است که ابزاری برای حرکت در مسیر استقلال، عزت، پیشرفت، عدالت و حل مسائل کشور باشد؛ اما در عمل، ساختار دانشگاهی ما درگیر مناسباتی شده که در آن، موفقیت و پیشرفت بیشتر با مدرک، نمره، مقاله و شاخص‌های مشابه سنجیده می‌شود.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به سازوکار ارتقای اعضای هیئت علمی تصریح کرد: برای مثال، استادی که به دنبال ارتقا در دانشگاه است، باید مجموعه‌ای از الزامات از جمله انتشار مقاله و کسب رتبه‌های مشخص را دنبال کند. این شاخص‌ها با وجود اهمیت علمی خود، همیشه به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان اثرگذاری پژوهش‌ها در حل مسائل کشور نیستند و لازم است نسبت آن‌ها با نیازهای واقعی جامعه نیز بررسی شود.
استادی ادامه داد: اگر حل مسائل واقعی جامعه در اولویت‌های نظام دانشگاهی جایگاه شایسته‌ای نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که این موضوع به اولویت همه دانشجویان تبدیل شود. نمی‌توان صرفاً از دانشجو انتظار روحیه جهادی و مسئولیت اجتماعی داشت، بدون آنکه ساختارهای آموزشی و پژوهشی نیز ارتباط مؤثرتری با مسائل واقعی مردم برقرار کنند.
فاصله دانشگاه و نهادهای اجرایی
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی، نبود ارتباط مؤثر میان دانشگاه و نهادهای مسئول را از دیگر موانع استفاده از ظرفیت دانشجویان دانست و اظهار کرد: بسیاری از مشکلات اجتماعی و محلی کشور به مسئله‌شناسی و مطالعه دقیق نیاز دارند و انجام این کار، در حوزه تخصصی دانشگاه قرار می‌گیرد. ظرفیت علمی لازم برای بررسی این مسائل نیز در دانشگاه وجود دارد.
وی بیان کرد: در مقابل، نهادهایی وجود دارند که مسئولیت اجرایی حل مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی را بر عهده دارند. این نهادها باید برای شناخت علمی مسائل و یافتن راه‌حل به سراغ دانشگاه بروند؛ اما در حال حاضر، ارتباط میان دستگاه‌های اجرایی و نهاد دانشگاهی در کمترین سطح ممکن قرار دارد.
استادی با اشاره به غلبه نگاه‌های مناسبتی بر برخی فعالیت‌های اجتماعی، خاطرنشان کرد: یکی دیگر از موانع، غلبه نگاه مناسبتی بر بخشی از فعالیت‌های اجتماعی است. گاهی برنامه‌هایی بیشتر بر اساس اولویت‌های مقطعی یا ضرورت ارائه گزارش عملکرد طراحی می‌شوند؛ در حالی که ممکن است پشتوانه کافی در شناخت دقیق مسئله و رویکرد علمی نداشته باشند.
وی افزود: در برخی فعالیت‌ها، توجه به آمار کمی و گزارش عملکرد بر سنجش اثر واقعی اقدامات پیشی می‌گیرد. اگر برنامه‌ها بدون بهره‌گیری کافی از رویکرد مسئله‌محور و تخصص‌های مرتبط اجرا شوند، ممکن است به نتایج مورد انتظار نرسند یا حتی مسائل تازه‌ای ایجاد کنند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با تأکید بر تفاوت میان روحیه جهادی و گزارش‌محوری گفت: لازم است میزان توجه به رویکردهای علمی در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی بررسی شود. روحیه جهادی مورد تأکید انقلاب اسلامی را نمی‌توان صرفاً با تعداد عکس‌ها و گزارش‌های منتشرشده از یک فعالیت سنجید؛ اخلاص، مسئولیت‌پذیری و اثرگذاری واقعی نیز در این ارزیابی اهمیت دارند. نگاه انقلابی، پیش از هر چیز، مستلزم شناخت مسئله و تلاش برای حل آن است.
استادی اعتماد به جوانان را از دیگر الزامات تقویت نقش اجتماعی دانشجویان دانست و اظهار کرد: تجربه انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که اعتماد به جوانان یکی از ویژگی‌های مهم آن بوده است. شماری از کسانی که در سال‌های نخست انقلاب مسئولیت پذیرفتند، در سنین جوانی بودند و فرصت نقش‌آفرینی پیدا کردند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی تصریح کرد: برای تقویت نقش اجتماعی دانشگاه و دانشجویان، بیش از آنکه به توصیه‌های اخلاقی و دعوت‌های شفاهی نیاز داشته باشیم، باید ساختارهایی را که دچار مشکل هستند اصلاح کنیم؛ این ساختارها باید با نظام آرمان‌های انقلاب اسلامی متناسب شوند.
وی ادامه داد: در دانشگاه و دیگر فضاهایی که با نظام بروکراتیک و ساختارهای مادی‌گرایانه و متأثر از الگوهای غربی اداره می‌شوند، امکان ایفای نقش مورد انتظار به‌درستی فراهم نمی‌شود. برای تقویت نقش اجتماعی دانشگاه و دانشجویان، باید نگاه اصیل انقلابی بار دیگر در این ساختارها حاکم شود.
استادی ادامه داد: در دانشگاه و دیگر فضاها، هرگاه سازوکارهای اداری بیش از اندازه بر شاخص‌های صوری و منافع کوتاه‌مدت تکیه کنند، امکان ایفای نقش اجتماعی مورد انتظار کاهش می‌یابد. برای تقویت نقش اجتماعی دانشگاه و دانشجویان، باید ساختارها را به‌گونه‌ای اصلاح کرد که با آرمان‌های انقلاب اسلامی، نیازهای جامعه و الزامات علمی سازگارتر باشند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی در پاسخ به پرسشی درباره تغییرات کمی و کیفی فعالیت‌های جهادی و داوطلبانه دانشجویان در مقایسه با دو یا سه دهه گذشته، اظهار کرد: به اعتقاد من، در این زمینه تحول اتفاق افتاده و این تحول را مثبت می‌دانم. فعالیت‌های جهادی و اجتماعی دانشجویان از نظر شیوه، روش، نوع نگاه و حتی برخی اولویت‌ها تغییر کرده‌اند.
وی با اشاره به تجربه تاریخی انقلاب اسلامی بیان کرد: اگر به تجربه تاریخی انقلاب نگاه کنیم، می‌بینیم که جوانان همواره در عرصه‌های مختلف جامعه حضور داشته‌اند و نقش و وزن ویژه‌ای ایفا کرده‌اند. برای مثال، حرکت‌های جهادی مرتبط با محرومیت‌زدایی که در سال‌های ابتدایی انقلاب وجود داشت، امروز نیز ظرفیت ادامه دارد؛ اما شرایط اجتماعی تغییر کرده و شکل فعالیت‌ها نیز باید متناسب با این تغییرات تحول پیدا کند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی ادامه داد: وجود فضای مجازی و تغییر شرایط اجتماعی باعث شده است که شیوه مواجهه با مسائل و نیازهای جامعه متفاوت شود. برای مثال، در گذشته ممکن بود برگزاری چند کلاس تقویتی برای کمک به محرومیت آموزشی کافی به نظر برسد؛ اما امروز برای اثرگذاری در این حوزه باید وضعیت اقتصادی خانواده‌ها، کیفیت نظام آموزشی و زیرساخت‌های ارتباطی را نیز در نظر گرفت و بر آن‌ها تأثیر گذاشت.
استادی افزود: بنابراین، فکر و شیوه ورود به فعالیت‌های جهادی تغییر کرده است و این فعالیت‌ها باید متناسب با تحولات جامعه توسعه پیدا کنند. از سوی دیگر، نسل جدید در فضای فرهنگی و ارتباطی متفاوتی رشد کرده است. ذهنیت این نسل با نسل‌های گذشته تفاوت دارد و به فناوری‌های جدید دسترسی بیشتری دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند شیوه اثرگذاری اجتماعی دانشجویان را متحول کند.
وی با اشاره به اهمیت مشاهده سریع و عینی نتایج فعالیت‌ها گفت: نسل جدید می‌تواند از فناوری‌های جدید برای اثرگذاری اجتماعی استفاده کند و دستاوردهای فعالیت خود را به‌شکل عینی و سریع ببیند. این ویژگی‌ها ظرفیت‌هایی هستند که باید در طراحی فعالیت‌های اجتماعی و جهادی مورد توجه قرار گیرند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که نهادهای مسئول باید بتوانند با این تحولات ارتباط برقرار کنند. در فضای دانشجویی این تغییرات اتفاق افتاده است؛ اما اگر نهادهای مسئول آن‌ها را نبینند، نمی‌توانند ظرفیت‌های جدید نسل جوان را وارد میدان فعالیت‌های اجتماعی سازمان‌یافته کنند.
فرهنگ جهادی فراتر از الگوهای گذشته است
استادی با تأکید بر ضرورت بازتعریف شیوه‌های فعالیت جهادی متناسب با نسل جدید اظهار کرد: فرهنگ جهادی را نمی‌توان صرفاً در قالب‌های گذشته دید. فرهنگ جهادی در اصل یک نگرش و نوعی مسئولیت اجتماعی است، نه مجموعه‌ای از اقدامات ثابت که در گذشته انجام می‌شده‌اند و قرار باشد همان اقدامات بدون تغییر تکرار شوند.
وی افزود: برای مثال، دانشجویی که برای حل یک مسئله پژوهش می‌کند، گروهی که برای کاهش آسیب‌های فرهنگی در یک منطقه برنامه‌ریزی می‌کند یا دانشجویانی که از فناوری برای بهبود زندگی مردم بهره می‌گیرند، همگی می‌توانند همان روحیه جهادی را با شکل‌ها و ابزارهای متفاوت دنبال کنند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با بیان اینکه مسئله اصلی، بازتولید روحیه جهادی متناسب با شرایط امروز است، تصریح کرد: باید روحیه جهادی را متناسب با اقتضائات و ویژگی‌های نسل جدید بازتولید کنیم. آرمان‌های انقلاب اسلامی ثابت‌اند و تغییر نکرده‌اند؛ آرمان‌های امروز همان آرمان‌های سال ۱۳۵۷ هستند، اما روش‌ها، ابزارها و شیوه‌های تحقق آن‌ها ممکن است متفاوت شده باشند و قطعاً باید به این تفاوت‌ها توجه کنیم.
انتهای پیام
