به گزارش ایسنا، صنم صلواتی در نشست «بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها» که امروز سه‌شنبه ۵ آبان‌ماه در موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، با اشاره به تجربه حدود ۱۰ سال فعالیت در حوزه ارزیابی علمی و بین‌المللی دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و پارک‌های علم و فناوری گفت: هدف از بررسی تجربه‌های بین‌المللی و شاخص‌های ارزیابی، استفاده از اقداماتی است که در کشورهای دیگر انجام شده تا دانشگاه‌های کشور برای توسعه فعالیت‌های بین‌المللی، مسیرهای آزموده‌شده را بشناسند و از ابتدا شروع نکنند.
رتبه دوم ایران در هدایت علمی مقالات مشترک
عضو هیئت‌علمی دانشگاه ارومیه با اشاره به داده‌های بین‌المللی درباره تولیدات علمی ایران گفت: بر اساس داده‌هایی که بررسی کرده‌ام، ایران در شاخص هدایت علمی مقالات مشترک، رتبه دوم جهان را پس از چین دارد. منظور از این شاخص آن است که در حدود ۷۰ درصد مقالات مشترک مورد اشاره، پژوهشگران ایرانی نویسنده اول یا نویسنده مسئول بوده‌اند؛ بنابراین، این رتبه به معنای دوم بودن ایران در تعداد کل مقالات مشترک نیست، بلکه به نقش محوری پژوهشگران ایرانی در این مقالات مربوط می‌شود.
وی افزود: همچنین، ۱۱۴۲ پژوهشگر ایرانی در جمع یک درصد پژوهشگران پراستناد جهان قرار دارند. این داده‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت علمی کشور قابل توجه است، اما برای بهره‌گیری بهتر از آن باید سیاست‌گذاری و شبکه‌سازی بین‌المللی تقویت شود.
این مدرس دانشگاه ارومیه با اشاره به فعالیت‌های ارزیابی بین‌المللی‌سازی از سال ۱۳۹۴ در چارچوب مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم گفت: در این فرایند، تلاش شد نظامی برای ارزیابی فعالیت‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها طراحی شود و دفاتر همکاری‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها، اطلاعات و مستندات مربوط به فعالیت‌های خود را به‌صورت سالانه گردآوری و ارائه کنند.
وی ادامه داد: این اطلاعات پس از بررسی و راستی‌آزمایی، مبنایی برای ارزیابی و ارائه راهنمایی به مراکز علمی قرار می‌گرفت تا مشخص شود هر دانشگاه یا پژوهشگاه در چه حوزه‌هایی ظرفیت بیشتری برای فعالیت بین‌المللی دارد.
بین‌المللی‌سازی فراتر از امضای تفاهم‌نامه است
صلواتی با اشاره به محورهای ارزیابی بین‌المللی‌سازی نهادهای علمی گفت: در این ارزیابی‌ها، شش محور اصلی در نظر گرفته شده است که صرفاً مجموعه‌ای از شاخص‌ها نیستند، بلکه زنجیره‌ای از فعالیت‌ها را تشکیل می‌دهند که اتصال به آنها می‌تواند دانشگاه، پژوهشگاه یا پارک علم و فناوری را به نظام بین‌المللی علم و فناوری پیوند دهد.
وی با تأکید بر اهمیت عضویت و مشارکت فعال در مجامع علمی اظهار کرد: گاهی تصور می‌کنیم بین‌المللی‌سازی صرفاً به معنای امضای تفاهم‌نامه است، در حالی که در روش‌شناسی نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی، از جمله کیواس و تایمز، شهرت دانشگاهی نیز اهمیت دارد.
این مدرس دانشگاه ارومیه افزود: حضور استادان در هیئت تحریریه مجلات علمی، داوری کنفرانس‌های بین‌المللی و میزبانی رویدادهای علمی می‌تواند به افزایش شهرت دانشگاه‌ها کمک کند. نباید در مجامعی که قواعد و مسیرهای علم جهانی در آنها شکل می‌گیرد، غایب باشیم؛ بلکه باید با حضور فعال، جایگاه علمی خود را تقویت کنیم.
وی یکی دیگر از محورهای مهم بین‌المللی‌سازی را انتقال دانش و فناوری و ارتباط دانشگاه با صنعت دانست و گفت: محصولی که یک شرکت دانش‌بنیان تولید می‌کند، می‌تواند به کشورهای همسایه صادر شود. تحریم‌ها ممکن است انتقال پول را دشوار کنند، اما نباید ظرفیت انتقال ایده، داده و فناوری را نادیده بگیریم. دانشگاه‌ها باید از رویکرد صرفاً مقاله‌محور فراتر بروند و به سمت حل مسائل و خلق ثروت حرکت کنند.
آموزش مهارت‌های بین‌المللی به دانشجویان ضروری است
این مدرس دانشگاه ارومیه با انتقاد از شیوه‌های آموزش دانشگاهی گفت: گاهی کلاس دانشگاه به محیطی شبیه کلاس دبیرستان تبدیل می‌شود؛ استاد جزوه ارائه می‌کند، از همان جزوه امتحان می‌گیرد و دانشجو نیز فرصت کافی برای آشنایی با منابع علمی متنوع و مهارت‌های مورد نیاز برای فعالیت در فضای بین‌المللی پیدا نمی‌کند.
وی ادامه داد: ما مهارت‌هایی را که دانشجو برای حضور در رویدادهای بین‌المللی، کسب اعتبار علمی، تأمین مالی پژوهش و حتی درآمدزایی از فعالیت‌های علمی به آنها نیاز دارد، به اندازه کافی آموزش نمی‌دهیم. باید به دانشجو یاد بدهیم چگونه از دل یک پژوهش، فرصت همکاری، تأمین مالی یا خلق ثروت ایجاد کند.
صلواتی با اشاره به برخی فرصت‌های بین‌المللی برای دانشجویان گفت: در جهان، چالش‌های نوآوری و ایده‌پردازی با جوایز نقدی برگزار می‌شوند و برخی از آنها امکان دسترسی به منابع مالی و فرصت‌های کارآموزی در مراکز تحقیقاتی معتبر را فراهم می‌کنند. از جمله این فرصت‌ها می‌توان به چالش‌های جهانی نوآوری، چالش ژنو و هالت پرایز اشاره کرد.
وی افزود: همچنین، فرصت‌هایی برای دریافت کمک‌هزینه حضور در کنگره‌ها و اجرای پروژه‌های پژوهشی وجود دارد که دانشجویان ایرانی نیز می‌توانند از آنها استفاده کنند. آشنایی دانشجویان با این فرصت‌ها می‌تواند کلاس‌های دانشگاهی را کاربردی‌تر کند و زمینه کسب تجربه، ایجاد رزومه بین‌المللی و افزایش توانمندی‌های علمی آنان را فراهم آورد.
این مدرس دانشگاه ارومیه تأکید کرد: استادان در این زمینه نقش مهمی دارند و با هدایت درست دانشجویان می‌توانند به تقویت ارتباطات علمی بین‌المللی و افزایش فرصت‌های فعالیت پژوهشی آنها کمک کنند.
بیش از نیمی از امتیاز برخی رتبه‌بندی‌ها به پژوهش و همکاری‌های علمی مربوط است
صلواتی با اشاره به اهمیت شاخص‌های پژوهشی در نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی گفت: بر اساس بررسی‌های من در حدود ۱۰ سال گذشته، در برخی نظام‌های رتبه‌بندی، بیش از ۵۰ درصد امتیاز به شاخص‌های پژوهشی، استنادها و همکاری‌های بین‌المللی مربوط است، نه صرفاً آموزش.
وی افزود: اگر دانشگاه‌ها بخش عمده فعالیت خود را بر آموزش متمرکز کنند و از پژوهش‌محوری فاصله بگیرند، ممکن است بخشی از ظرفیت خود برای ارتقای جایگاه بین‌المللی را از دست بدهند. داده‌ها نشان می‌دهد که ایران در کیفیت تولیدات علمی پیشرفت‌هایی داشته، اما در حجم تولیدات و مقالات همچنان با چالش‌هایی روبه‌روست.
این مدرس دانشگاه ارومیه با اشاره به رقابت علمی ایران با کشورهایی مانند ترکیه و عربستان گفت: برای حضور مؤثر در این رقابت، دانشگاه‌ها باید برنامه‌های راهبردی مشخصی تدوین کنند و میان کیفیت تولیدات علمی، حجم پژوهش‌ها و گسترش همکاری‌های بین‌المللی توازن برقرار کنند.
وی با اشاره به جایگاه ایران در هدایت علمی مقالات مشترک اظهار کرد: این ظرفیت می‌تواند یک مزیت مهم برای کشور باشد، اما بخش قابل توجهی از همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران بر ارتباط با آمریکا و چین متمرکز است. شبکه علمی زمانی از پایداری بیشتری برخوردار می‌شود که از تنوع جغرافیایی و موضوعی برخوردار باشد؛ بنابراین، لازم است دامنه همکاری‌ها گسترش یابد.
خودتحریمی می‌تواند پرهزینه‌تر از تحریم باشد
صلواتی با تأکید بر ضرورت تفکیک محدودیت‌های خارجی از موانع داخلی گفت: تحریم‌ها واقعیت دارند، اما خودتحریمی نیز می‌تواند هزینه‌های بیشتری به همراه داشته باشد. تجربه برخی کشورها نشان می‌دهد که حتی در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی نیز می‌توان با طراحی راهبردهای مناسب، همکاری‌های علمی را ادامه داد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف از جمله آفریقای جنوبی، روسیه و چین افزود: این کشورها در مواجهه با محدودیت‌ها، ابزارها و سازوکارهایی برای حمایت از جامعه علمی، اعضای هیئت علمی و دانشجویان خود طراحی کرده‌اند. بررسی تطبیقی این تجربه‌ها می‌تواند به شناسایی راهکارهای متناسب با شرایط ایران کمک کند.
این مدرس دانشگاه ارومیه با اشاره به نقش رتبه‌بندی‌های بین‌المللی در سیاست‌گذاری دانشگاه‌ها گفت: بین‌المللی‌سازی را نباید صرفاً هزینه تلقی کرد، بلکه باید آن را نوعی سرمایه‌گذاری برای تقویت همکاری‌های علمی و ارتقای جایگاه دانشگاه‌ها دانست. در این مسیر، مقالات مشترک می‌توانند به‌طور هم‌زمان بر شاخص‌های استناد، همکاری بین‌المللی و شهرت علمی اثر بگذارند.
وی هدفمند بودن همکاری‌ها، حفظ نقش محوری پژوهشگران ایرانی، تقویت شهرت علمی، حضور فعال در مجامع بین‌المللی، توسعه انتقال فناوری و جذب استعدادها را از اهرم‌های مهم بین‌المللی‌سازی برشمرد.
ضرورت گسترش شبکه‌های علمی فراتر از چند کشور
صلواتی با اشاره به تغییرات اخیر در ارتباطات علمی بین‌المللی گفت: بر اساس تجربه شخصی من، در دوره اخیر پاسخ‌گویی برخی همکاران خارجی به مکاتبات علمی سریع‌تر شده است. این تجربه نشان می‌دهد که می‌توان از فرصت‌های موجود برای گسترش شبکه‌سازی علمی استفاده کرد.
وی افزود: دانشگاه‌ها نباید همه همکاری‌های خود را به چند کشور محدود کنند، بلکه باید با شناسایی ظرفیت‌های علمی در مناطق مختلف، از جمله آسیای مرکزی و قفقاز، شبکه‌ای متنوع‌تر و پایدارتر ایجاد کنند.
این مدرس دانشگاه ارومیه با اشاره به اهمیت حضور در نظام‌های بین‌المللی ارزیابی گفت: دانشگاه‌ها باید اطلاعات و داده‌های علمی خود را به‌صورت منظم ثبت و به‌روزرسانی کنند و از ظرفیت سامانه‌های بین‌المللی برای معرفی پژوهشگران، شناسایی فرصت‌ها و توسعه همکاری‌ها بهره بگیرند.
وی همچنین بر ضرورت ایجاد سازوکارهای حمایتی برای حضور استادان ایرانی در مجامع علمی، داوری بین‌المللی و هیئت تحریریه مجلات تأکید کرد و گفت: اصلاح آیین‌نامه‌های ارتقای اعضای هیئت علمی به‌گونه‌ای که فعالیت‌های بین‌المللی هدفمند نیز در آنها مورد توجه قرار گیرد، می‌تواند به تقویت انگیزه پژوهشگران کمک کند.
گشایش هوشمند کنترل‌شده؛ راهکار پیشنهادی برای توسعه همکاری‌ها
صلواتی با اشاره به سناریوهای مختلف پیش روی بین‌المللی‌سازی دانشگاه‌ها گفت: انزوای علمی، گشایش بدون کنترل و اعمال کنترل‌هایی که عملاً مانع بین‌المللی‌سازی می‌شوند، هر یک می‌توانند پیامدهای نامطلوبی داشته باشند. در مقابل، گشایش هوشمند کنترل‌شده می‌تواند زمینه توسعه همکاری‌های علمی را با در نظر گرفتن ملاحظات کشور فراهم کند.
وی از تدوین فهرست‌های شفاف برای حوزه‌های مجاز همکاری، تعیین استثناهای روشن علمی، افزایش شفافیت رویه‌ها، تقویت سازوکارهای نهادی و طراحی مشوق‌های متناسب با فعالیت‌های بین‌المللی به‌عنوان راهکارهای پیشنهادی در این زمینه نام برد.
این مدرس دانشگاه ارومیه همچنین پیشنهاد کرد برای بررسی درخواست‌های همکاری بین‌المللی پژوهشگران، مهلت مشخصی تعیین شود تا در صورت نبود پاسخ در بازه زمانی معین، فرصت‌های علمی به دلیل طولانی شدن فرایندهای اداری از دست نروند. به گفته وی، طراحی چنین سازوکاری نیازمند بررسی و تدوین ضوابط روشن است.
صلواتی با اشاره به تجربه برخی کشورها در حمایت از پژوهشگران گفت: چین برای تقویت فعالیت‌های بین‌المللی اعضای هیئت علمی خود، سازوکارهای حمایتی و مشوق‌هایی در نظر گرفته است. ایران نیز می‌تواند با بررسی تجربه‌های کشورهای مختلف، سیاست‌هایی متناسب با نیازهای پژوهشگران و شرایط داخلی تدوین کند.
وی افزود: ایجاد حمایت‌های مالی و حرفه‌ای برای نخبگان، تقویت مشوق‌های همکاری بین‌المللی و کاهش دغدغه‌های معیشتی پژوهشگران می‌تواند زمینه فعالیت مؤثرتر آنان را فراهم کند.
پیشنهاد اجرای برنامه ۹۰ روزه برای بین‌المللی‌سازی دانشگاه‌ها
این مدرس دانشگاه ارومیه با تأکید بر امکان آغاز برخی اصلاحات بدون تخصیص بودجه جدید گفت: دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی می‌توانند با استفاده از ظرفیت دفاتر همکاری‌های علمی بین‌المللی، ارزیابی اولیه‌ای از نقاط قوت و ضعف خود انجام دهند و برای توسعه همکاری‌ها برنامه‌ریزی کنند.
وی تشکیل کارگروه ملی بین‌المللی‌سازی، ایجاد داشبوردهای به‌روز از وضعیت علمی دانشگاه‌ها، ثبت و پایش اطلاعات پژوهشگران، شناسایی فرصت‌های تأمین مالی و برگزاری نظرسنجی‌های تخصصی را از جمله اقداماتی دانست که می‌توان در این مسیر دنبال کرد.
صلواتی همچنین پیشنهاد کرد دانشگاه‌ها یک برنامه ۹۰ روزه برای آغاز اقدامات عملی بین‌المللی‌سازی تدوین کنند و اجرای آن را به‌صورت منظم پیگیری کنند.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های موجود گفت: بسیاری از اقدامات اولیه، از جمله شناسایی توانمندی‌های دانشگاه‌ها، سامان‌دهی اطلاعات و طراحی برنامه‌های اجرایی، به تخصیص بودجه جدید نیاز ندارند و می‌توان آنها را با استفاده از امکانات و سازوکارهای فعلی آغاز کرد.
این مدرس دانشگاه ارومیه در پایان تأکید کرد: گشایش هوشمند کنترل‌شده تنها مسیری است که هم می‌تواند رتبه بسازه و هم می‌تواند اعتماد بسازد.
وی افزود: تقویت مشوق‌های هدفمند، اصلاح دقیق‌تر قوانین و بهره‌گیری از نظر متخصصان می‌تواند به توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران کمک کند.
انتهای پیام
