به گزارش ایسنا، دکتر علیرضا مدقالچی در نشست علمی «بر مدار دانش؛ ضمن بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی» که از صبح امروز در پژوهشکده دانشنامه نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد، با اشاره به جایگاه ریاضیات در توسعه دانش و ارتباط آن با سایر علوم، بر اهمیت شناخت تاریخ و فلسفه ریاضی و توجه به ابعاد آموزشی این رشته تأکید کرد.
وی با قدردانی از برگزارکنندگان نشست و حاضران گفت: دوستان در سخنان خود به نقش ریاضیات و دانش اشاره کردند و با بیان مطالبی درباره فعالیت‌های من، مرا شرمنده کردند. من احساس می‌کنم در تمام مراحل کاری، جز انجام وظیفه کاری نکرده‌ام و امیدوارم این وظایف را به‌درستی انجام داده باشم.
مدقالچی با اشاره به کتاب «سرگذشت علم» اظهار کرد: می‌خواهم صحبت خود را با اشاره به جمله‌ای از این کتاب آغاز کنم. چاپ نخست ترجمه فارسی این کتاب در دهه ۱۳۳۰ منتشر شد و در ابتدای آن، سه حکایت آمده است که با وجود تفاوت‌های ظاهری، ارتباط عمیقی با یکدیگر دارند.
وی با اشاره به یکی از این حکایت‌ها درباره جایگاه اعداد در تاریخ علم افزود: یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر، اعداد هستند؛ به اندازه‌ای که چنان با آنها خو گرفته‌ایم که تصور نبودنشان نیز به ذهنمان خطور نمی‌کند. این نکته‌ای است که در نوشته‌های تاریخ‌نگاران علم درباره نقش اعداد در زندگی و تحول دانش مطرح شده است. تاریخ تحول اعداد نشان می‌دهد که پذیرش مفاهیم جدید ریاضی همواره با مقاومت‌هایی روبه‌رو بوده است. اعداد منفی و دیگر مفاهیم ریاضی در طول تاریخ به‌آسانی پذیرفته نشده‌اند و اگر این مقاومت‌ها وجود نداشت، ممکن بود روند تحول دانش سریع‌تر پیش برود.
وی با اشاره به ارتباط تاریخ مکانیک با ریاضیات گفت: حکایت دیگری که در کتاب «سرگذشت علم» آمده، به تاریخ مکانیک مربوط است. این موضوع نیز نشان می‌دهد که پیشرفت‌های علمی از یکدیگر جدا نیستند و میان ریاضیات و سایر علوم ارتباطی عمیق وجود دارد.
مدقالچی با تأکید بر جایگاه بنیادی ریاضیات در دانش بشری اظهار کرد: ریاضیات از جلوه‌های مهم توانایی ذهن انسان است؛ دانشی که با عقل و تفکر آغاز می‌شود، بر منطق و شهود تکیه دارد و با زیبایی‌شناسی نیز ارتباط پیدا می‌کند. این ویژگی‌ها از ابعاد اساسی دانش ریاضی به شمار می‌روند. در طول تاریخ، تحول مفهوم عدد و شکل‌گیری شاخه‌های مختلف ریاضیات، تغییرات بزرگی در خود این علم و در حوزه‌های مرتبط با آن ایجاد کرده است. گستردگی دانش ریاضی به گونه‌ای است که در دانشنامه ریاضی، حدود ۶۳ عنوان اصلی و ۹۷ شماره موضوعی مطرح شده و بیش از ۵ هزار مدخل فرعی نیز در زیرمجموعه این موضوعات قرار گرفته‌اند. این گستردگی، در عین تخصصی شدن شاخه‌ها، ارتباط میان آنها را نیز نشان می‌دهد.
این استاد دانشگاه خوارزمی با اشاره به ضرورت توجه به جامعیت دانش ریاضی خاطرنشان کرد: تخصص‌گرایی ایجاب می‌کند که هر فرد در یکی از شاخه‌های این علم متخصص شود، اما در کنار آن باید از جامعیت لازم نیز برخوردار باشد. مطالعه تاریخ ریاضی، فلسفه ریاضی و روند پیشرفت این دانش می‌تواند به درک بهتر ارتباط میان شاخه‌های مختلف آن کمک کند.
وی با تأکید بر اهمیت آموزش ریاضی ادامه داد: در مباحث مربوط به آموزش ریاضی، موضوعاتی مانند آموزش معلمان، روش‌های یادگیری ریاضیات، ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان، دلایل علاقه یا بی‌علاقگی افراد به این درس، آموزش خارج از مدرسه و تدوین کتاب‌های درسی بررسی می‌شوند. این موضوعات نشان می‌دهند که آموزش ریاضی صرفاً به انتقال مفاهیم محدود نیست و ابعاد گوناگونی دارد.
مدقالچی به حضور پررنگ ریاضیات در زندگی روزمره اشاره کرد و با بیان اینکه امروز در بسیاری از ابزارها و خدماتی که با آنها سروکار داریم، از کارت‌های بانکی و کارت‌های شناسایی گرفته تا اینترنت و سامانه‌های رمزگذاری، از مفاهیم ریاضی استفاده می‌شود، یادآور شد: حتی اعداد درج‌شده روی کارت‌های شناسایی نیز می‌توانند ساختارها و اطلاعات مشخصی را در خود داشته باشند.در کتابی که در سال ۱۳۷۴ ترجمه و منتشر کردم، به نقش ریاضیات در سایر علوم پرداختم. برای نمونه، فرمول‌های ریاضی در پیش‌بینی جمعیت، بررسی روندهای اجتماعی و تحلیل پدیده‌های مختلف کاربرد دارند. البته پیش‌بینی‌های مبتنی بر مدل‌های ریاضی ممکن است با واقعیت کاملاً منطبق نباشند، اما همین مدل‌سازی‌ها امکان بررسی و تحلیل علمی پدیده‌ها را فراهم می‌کنند.
این استاد پیشکسوت ریاضی با اشاره به گسترش علوم رایانه و هوش مصنوعی اضافه کرد: با پیشرفت علوم رایانه، اینترنت و هوش مصنوعی، نقش ریاضیات در زندگی روزمره بیش از گذشته آشکار شده است. هوش مصنوعی می‌تواند در مراحل مختلف زندگی مفید باشد، اما در کنار استفاده از ظرفیت‌های آن، باید به مسائل اخلاقی، حریم خصوصی و رعایت حقوق افراد نیز توجه کرد.
مدقالچی با تأکید بر اهمیت آموزش مؤثر ریاضیات، ارتباط این دانش با علوم انسانی و اجتماعی را تشریح کرد و گفت: ریاضیات تنها به حل مسائل و محاسبات محدود نمی‌شود، بلکه در فهم مسائل جامعه و ارائه راهکار برای آنها نیز نقش دارد. تاریخ ریاضی و فلسفه ریاضی از جمله حوزه‌هایی هستند که ارتباطی مستقیم با این دانش دارند. روان‌شناسی، علوم اجتماعی و اقتصاد نیز از دیگر حوزه‌هایی هستند که به شیوه‌های مختلف با ریاضیات ارتباط پیدا می‌کنند و از ظرفیت‌های آن بهره می‌برند.
این استاد پیشکسوت ریاضی با تأکید بر ضرورت توجه به شیوه آموزش این درس در مدارس با تاکید بر اینکه دانش‌آموزان باید احساس کنند که ریاضیات دانشی مفید، قابل فهم و قابل یادگیری است و یادگیری آن می‌تواند لذت‌بخش باشد، یادآور شد: زیبایی و لذت ریاضیات زمانی برای دانش‌آموزان آشکار می‌شود که مفاهیم را بفهمند، محاسبات را تمرین کنند، استدلال منطقی داشته باشند و بتوانند از مفاهیم آموخته‌شده برای حل مسائل استفاده کنند. مسائل مورد توجه در آموزش ریاضی نباید صرفاً به مسائل ریاضی محدود شوند؛ بخش مهمی از این مسائل به زندگی و مشکلات جامعه مربوط است. مدل سازی ریاضی می‌تواند به فهم این مسائل و یافتن راه‌حل‌هایی برای آنها کمک کند.
مدقالچی با اشاره به اهمیت تقویت توانایی حل مساله در دوره ابتدایی اظهار کرد: یکی از کارهای مهم در این دوره، فعال‌تر کردن ذهن دانش‌آموزان از طریق روش‌های آموزشی مناسب، تمرین و حل مساله است. در فرایند آموزش باید به دانش‌آموز فرصت داد فکر کند، استدلال کند و برای رسیدن به پاسخ تلاش کند.
وی با اشاره به اهمیت تمرین و تکلیف در فرایند یادگیری افزود: تکلیف و تمرین باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که ذهن دانش‌آموز را فعال کنند و او را به فکر کردن وادارند. در آموزش ریاضیات، صرف انتقال مطالب کافی نیست و باید زمینه‌ای فراهم شود تا دانش‌آموز با حل مساله، توانایی‌های ذهنی خود را تقویت کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه معلمان نقش مهمی در ایجاد علاقه به یادگیری دارند، گفت: من همواره تلاش کرده‌ام وظیفه خود را به درستی انجام دهم و در این مسیر، نقش خانواده و معلمان دوران تحصیل خود را فراموش نمی‌کنم. معلمان ما در شهرهای کوچک، با وجود امکانات محدود، علاقه زیادی به کار خود داشتند و همین علاقه در آموزش و تربیت دانش‌آموزان تأثیرگذار بود.
وی با یادآوری خاطرات دوران دبستان خود افزود: یکی از معلمان دوره ابتدایی برای دانش‌آموزان مسئله مطرح می‌کرد و از آنها می‌خواست برای حل آن با یکدیگر رقابت کنند. چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که ایجاد انگیزه و استفاده از روش‌های جذاب آموزشی می‌تواند دانش‌آموزان را به یادگیری علاقه‌مند کند.
مدقالچی به تجربه تحصیل در دانشگاه تبریز و مواجهه با رویکردهای مختلف در آموزش ریاضیات اشاره کرد و گفت: در آن دوره، استادانی با شیوه‌های متفاوت تدریس و نگرش‌های گوناگون به ریاضیات حضور داشتند. ورود رویکردهای جدید گاهی با مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شد، اما به‌تدریج این جریان پیش رفت و زمینه برای گسترش نگاه‌های تازه به ریاضیات فراهم شد. سخنرانی‌های بعضی از استادان، افق تازه‌ای از ریاضیات، کاربردها و ظرفیت‌های آن پیش روی دانشجویان قرار می‌داد. این استادان با شیوه بیان و آموزش خود، تصویری گسترده‌تر و روشن‌تر از این دانش ارائه می‌کردند.
این استاد پیشکسوت ریاضی همچنین بر اهمیت شهود در پژوهش‌های ریاضی تأکید کرد و گفت: در کنار استدلال و روش‌های دقیق علمی، شهود نیز می‌تواند در فرایند پژوهش ریاضی نقش داشته باشد. برخی پژوهشگران از طریق شهود اولیه به درستی یا نادرستی یک ایده پی می‌برند و سپس آن را با روش‌های علمی بررسی می‌کنند.
مدقالچی به تلاش‌های انجام‌شده برای تدوین دانشنامه ریاضی، از دست‌اندرکاران این مجموعه قدردانی و ابراز امیدواری کرد که این کار علمی ادامه یابد و به سرانجام برسد.
انتهای پیام
