به گزارش ایسنا، احسان قبول در نشست «بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها» که امروز سه‌شنبه ۵ آبان‌ماه در موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی کشور برگزار شد، در مورد محدودیت‌ها و راهکارهای توسعه دیپلماسی علمی گفت: محدودیت‌های دیپلماسی علمی را می‌توان از دو منظر خارجی و داخلی بررسی کرد. از منظر خارجی، کشور با تحریم‌هایی مواجه بوده است. دانشمندان هسته‌ای ایران نیز به دلیل داشتن دانش و فعالیت در مسیر حل مسائل کشور، مورد هدف قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به رویکرد آمریکا در این زمینه گفت: آمریکا در حوزه علم و فناوری از جایگاه نخست جهانی برخوردار است و تلاش می‌کند دیدگاه‌های خود را به کشورهای دیگر تحمیل کند. تحریم‌ها نیز بر حضور فعالان و مجریان اصلی دیپلماسی علمی و دانشجویان در عرصه بین‌المللی تأثیر گذاشته است.
بودجه اندک ایران برای تعاملات علمی بین‌المللی
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم با اشاره به محدودیت‌های مالی به عنوان یکی دیگر از موانع توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی گفت: بودجه‌ای که در ایران برای آموزش عالی و تعاملات علمی بین‌المللی اختصاص می‌یابد، بسیار ناچیز است. بودجه وزارت علوم کمتر از یک میلیارد دلار است و بخش عمده آن صرف حقوق و دستمزد نیروی انسانی و هزینه‌های جاری می‌شود و در نتیجه، منابع محدودی برای تعاملات علمی بین‌الملی باقی می‌ماند.
وی ادامه داد: این محدودیت مالی مانع استفاده مناسب از فرصت‌های موجود، از جمله فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت علمی و دانشجویان شده است. در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، اعضای هیئت علمی امکان بیشتری برای استفاده از فرصت‌های مطالعاتی داشتند، اما اکنون فاصله میان هزینه واقعی این برنامه‌ها و اعتبارات اختصاص‌یافته به آنها بسیار زیاد است.
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، وجود نهادهای موازی در حوزه همکاری‌های علمی بین‌المللی را از دیگر محدودیت‌های داخلی دانست و گفت: فعالیت این نهادها، به‌ویژه برای باعث سردرگمی دانشجویان و اعضای هیئت علمی می‌شود.
وی حساسیت نهادهای نظارتی و امنیتی نسبت به دیپلماسی علمی را نیز از موضوعات مهم این حوزه دانست و گفت: کشور در مرحله حساسی قرار دارد و در سال‌های اخیر با جنگ‌هایی مبتنی بر فناوری مواجه بوده است. آنچه توانسته کشور را از این شرایط عبور دهد، برتری فناوری و پاسخ‌های فناورانه در برابر تهاجمات بوده است.
حساسیت نهادهای نظارتی به نوع ارتباطات بین‌المللی طبیعی است
وی افزود: در این شرایط طبیعی است که نهادهای نظارتی نسبت به نوع ارتباطات بین‌المللی حساس باشند. قوانین مرتبط با مقابله با نفوذ نیز با هدف صیانت از حوزه فناوری در شرایط جنگی و بین دو دوره جنگی مورد توجه قرار گرفته‌اند.
قبول از فرم‌محوری در همکاری‌های علمی بین‌المللی انتقاد کرد و گفت: در رویکرد سنتی، دانشگاه‌ها تفاهم‌نامه‌هایی امضا می‌کنند و رؤسای دانشگاه‌ها همراه با مدیران به کشورهای دیگر سفر می‌کنند و توافق‌هایی انجام می‌دهند، اما پس از بازگشت، درگیر امور روزمره می‌شوند و پیگیری مؤثری برای اجرای توافق‌ها صورت نمی‌گیرد. اگر همکاری‌های علمی به امضای تفاهم‌نامه و توافق در سطوح مدیریتی محدود شود، نتیجه آن ناکارآمدی خواهد بود. باید از این سطح فراتر رفت و لایه‌های عمیق‌تر و اجرایی تعاملات بین‌المللی را فعال کرد.
ایران حدود ۴۰۰ کرسی زبان و ادبیات فارسی در جهان است
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی ایران برای توسعه تعاملات بین‌المللی گفت: حتی در دشوارترین شرایط روابط بین‌المللی نیز زبان و ادبیات فارسی تعطیل نمی‌شود. ایران حدود ۴۰۰ کرسی زبان و ادبیات فارسی در جهان دارد و در هند نیز ۱۲۰ گروه زبان فارسی فعال است؛ بنابراین، پیام سعدی، فردوسی و بیدل همچنان مخاطبان و علاقه‌مندان خود را دارد.
وی افزود: در آمریکا، زبان و ادبیات فارسی در چارچوب مطالعات زبان‌های شرقی در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود و دانشگاه‌های معتبری مانند آکسفورد و کمبریج در انگلستان نیز از گذشته کرسی‌های زبان فارسی داشته‌اند.
قبول با اشاره به جایگاه ایران گفت: ایران به دلیل جایگاه تاریخی و تمدنی خود و پرورش اندیشمندان، شاعران و دانشمندانی مانند فردوسی و ابوعلی سینا، برای دانشگاه‌های خارجی جذابیت دارد. پژوهشگران این دانشگاه‌ها به دنبال ارتباط با استادان ایرانی و ایران‌شناسان هستند تا شناخت دقیق‌تری از جغرافیا، تاریخ و جامعه ایران به دست آورند.
وی به ظرفیت‌های ایران‌شناسی باستان، ایران‌شناسی پس از اسلام و ایران‌شناسی معاصر اشاره کرد و افزود: این حوزه‌ها می‌توانند دروازه‌ای برای ارتباطات و تعاملات بین‌المللی باشند و دانشگاه‌های کشور باید از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی خود برای توسعه همکاری‌های علمی بهره بگیرند.
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، با بیان اینکه استادمحور کردن همکاری‌های بین‌المللی یکی از راهکارهای عبور از محدودیت‌های موجوداست، ادامه داد: در شرایطی که ارتباط دانشگاه با دانشگاه ممکن است به دلیل ملاحظات طرف‌های خارجی دشوار باشد، می‌توان سطح همکاری را به ارتباط استاد با استاد گسترش داد. همکاری بین‌المللی زمانی زنده و پویا می‌ماند که استادان در آن نقش فعال داشته باشند. باید به استادانی که زمینه و ظرفیت همکاری بین‌المللی دارند، اجازه دهیم فعالیت‌های خود را پیش ببرند و در عین حال، فضای امن و مناسبی برای گزارش‌دهی و پیگیری این ارتباطات فراهم کنیم.
مشارکت اساتید ایرانی به عنوان اساتید راهنما و مشاور دانشجویان ایرانی خارج از کشور
قبول با اشاره به جمعیت دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در خارج از کشور گفت: حدود ۱۰۰ هزار دانشجوی ایرانی در کشورهای مختلف تحصیل می‌کنند و این جمعیت می‌تواند ظرفیت مهمی برای تقویت ارتباط دانشگاه‌های داخل و خارج کشور باشد.
وی توضیح داد: یکی از برنامه‌های پیشنهادی این است که دانشجویان ایرانی خارج از کشور، استاد راهنمای دوم یا مشاور از دانشگاه‌های ایران داشته باشند تا استادان داخلی نیز در فرایند علمی آنها مشارکت کنند. همچنین می‌توان برنامه‌های درسی مشترکی طراحی کرد که بخشی از تحصیل دانشجو در دانشگاه‌های معتبر داخلی انجام شود.
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم ادامه داد: چنین رویکردی می‌تواند به شکل‌گیری طرح‌های پژوهشی مشترک، انتشار مقالات مشترک و اجرای برنامه‌های آموزشی مشترک منجر شود و در ادامه، زمینه تبادل استادان را نیز فراهم کند.
توسعه همکاری علمی با عراق
وی با اشاره به حضور حدود ۷۵ هزار دانشجوی بین‌المللی در دانشگاه‌های ایران گفت: پیشنهادهایی برای توسعه همکاری با عراق نیز مطرح شده است. از جمله اینکه با توجه به تحصیل حدود ۹ هزار دانشجوی دکتری عراقی در ایران، از طرف عراقی خواسته شده است استاد راهنمای دوم برای دانشجویان معرفی کند.
قبول افزود: اگر پایان‌نامه‌های این دانشجویان به مسائل مشترک زیست‌بوم ایران و عراق بپردازد، همکاری دانشگاهی می‌تواند علاوه بر ارتقای علمی، به حل مسائل دو کشور و منطقه نیز کمک کند.
زندگی ۲ میلیون ایرانی در خارج از کشور
قبول با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت ایرانیان خارج از کشور اظهار کرد: حدود دو میلیون ایرانی در خارج از کشور زندگی می‌کنند که بخشی از آنها در نهادهای علمی فعال هستند یا شرکت‌های دانش‌بنیان دارند. بسیاری از افرادی که مهاجرت کرده‌اند، از نیروهای توانمند و سرآمد در حوزه علم و فناوری بوده‌اند و می‌توان این ظرفیت را به فرصتی برای کشور تبدیل کرد.
وی افزود: در ماه‌های اخیر، به‌ویژه پس از جنگ، نشانه‌هایی از افزایش تمایل ایرانیان خارج از کشور برای برقراری ارتباط با ایران مشاهده شده است. افرادی که ممکن است به دلایل مختلف ارتباطشان با کشور کاهش یافته باشد، اکنون آمادگی بیشتری برای انتقال تجربه، دانش، مهارت و فناوری خود دارند.
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم ادامه داد: برخی استادان بازنشسته دانشگاه‌های معتبر جهان نیز برای همکاری با ایران آمادگی دارند. باید برای استفاده از این ظرفیت‌ها برنامه‌های مشخصی طراحی کرد تا ارتباط ایرانیان خارج از کشور با دانشگاه‌ها و مراکز علمی داخلی به فعالیتی مستمر و مؤثر تبدیل شود.
قبول، استفاده از ظرفیت سازمان‌های بین‌المللی را از دیگر راهکارهای توسعه دیپلماسی علمی دانست و گفت: در شرایطی که ارتباط مستقیم دانشگاه‌ها با برخی کشورها با محدودیت مواجه است، سازمان‌های بین‌المللی می‌توانند زمینه‌ساز تداوم همکاری‌ها باشند.
وی افزود: برای نمونه، می‌توان از ظرفیت یونسکو برای برقراری ارتباطات علمی استفاده کرد و سازمان‌هایی مانند بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اکو نیز می‌توانند بستری برای گسترش تعاملات بین‌المللی دانشگاه‌ها فراهم کنند.
قبول با اشاره به ضرورت توسعه دیپلماسی علمی مجازی اظهار کرد: رؤسای دانشگاه‌ها و استادان باید از ظرفیت فضای مجازی برای برقراری ارتباطات علمی بهره بگیرند. بسیاری از موضوعات قابل طرح در کنفرانس‌ها، برنامه‌های راهنمایی و مشاوره علمی و فعالیت‌های منتورینگ را می‌توان به‌صورت مجازی دنبال کرداستفاده از این ابزارها می‌تواند بخشی از محدودیت‌های ارتباطات حضوری را کاهش دهد و امکان استمرار همکاری‌های علمی را فراهم کند.
افزایش شاخص‌های همکاری علمی بین‌المللی در ۹ ماه گذشته
رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم با بیان اینکه کشور در دوره‌ای گذار قرار دارد، گفت: دیپلماسی علمی از شرایط و رویکردهای کلان کشور تأثیر می‌پذیرد و اقدامات امروز ما پیامدهای خود را در آینده نشان خواهد داد.
وی افزود: حتی در شرایط فعلی نیز فرصت‌های همکاری و تعاملات بین‌المللی برای دانشگاه‌های برتر و دانشگاه‌های دارای جایگاه متوسط، بیش از میزان فعالیت‌هایی است که اکنون شاهد آن هستیم؛ بنابراین، باید از ظرفیت‌های موجود به شکل مؤثرتری استفاده کنیم.
قبول با ابراز خوش‌بینی نسبت به آینده همکاری‌های علمی بین‌المللی اظهار کرد: در ۹ ماه گذشته، ۱۵۰ شاخص همکاری علمی و بین‌المللی روند افزایشی داشته‌اند.
وی ابراز امیدواری کرد با پایداری مردم، ایثار و ازخودگذشتگی نیروهای مسلح و اتخاذ سیاست‌های مناسب از سوی مسئولان، کشور بتواند این دوره حساس را پشت سر بگذارد و مسیر توسعه همکاری‌های علمی و بین‌المللی را ادامه دهد.
انتهای پیام
