مشهد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای زیارتی و گردشگری ایران، سالانه میزبان شمار زیادی از زائران و گردشگران داخلی و خارجی است؛ مخاطبانی که بخش قابل توجهی از تجربه حضورشان در شهر، در خیابان‌ها و فضاهای عمومی شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، دیوارنگاره‌ها می‌توانند ابزاری برای معرفی فرهنگ، تاریخ، مشاهیر و ویژگی‌های اجتماعی مشهد باشند. با این حال، پرسش اینجاست که دیوارهای این شهر تا چه اندازه توانسته‌اند خود مشهد را روایت کنند.
نگاهی به آثار دیوارنگاری مشهد نشان می‌دهد که این هنر از پوشاندن آسیب‌های بصری و زیباسازی محیط تا پرداختن به موضوعاتی مانند امام رضا(ع)، زیارت، فردوسی، شاهنامه، شهدا و شخصیت‌های فرهنگی و تاریخی گسترش یافته است. با این حال، میان زیبا کردن یک دیوار و روایت کردن یک شهر فاصله وجود دارد؛ فاصله‌ای که به نظر می‌رسد همچنان یکی از چالش‌های اصلی دیوارنگاری مشهد است.
از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از دیوارنگاره‌های شهری سفارشی هستند و هنرمند در چارچوب موضوع، بودجه، قرارداد و ضوابط سفارش‌دهنده فعالیت می‌کند. کیفیت تعامل میان این دو نیز بر نتیجه نهایی اثر می‌گذارد. آیا مدیریت شهری می‌تواند ضمن حفظ چارچوب‌های فرهنگی و اجتماعی، به خلاقیت هنرمند مجال دهد و از ظرفیت دیوارنگاری برای معرفی هویت شهر استفاده کند؟
در گفت‌وگو با سه هنرمند نقاش و طراح گرافیک، وضعیت دیوارنگاری مشهد از منظر کیفیت هنری، هویت بصری، نقش سفارش‌دهنده، مسائل اقتصادی و ظرفیت این هنر برای معرفی شهر بررسی شده است؛ دیدگاه‌هایی که در کنار اشاره به تجربه‌های موفق، بر ضرورت بازنگری در کارکرد دیوارنگاری و توجه بیشتر به هویت مشهد تأکید دارند.
دیوارنگاری مشهد باید از روزمرگی عبور کند
محمدرضا میری، هنرمند نقاش و طراح گرافیک، در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر نقش تمدنی نقاشی در ابعاد بزرگ، اظهار کرد: نقاشی در طول تاریخ نقش مهمی در شکل‌گیری و انتقال مفاهیم تمدنی داشته است. آثاری که در مقیاس بزرگ و در معرض دید عموم قرار می‌گیرند، دیگر صرفاً متعلق به یک هنرمند یا فضای محدود نیستند، بلکه با جامعه و مخاطبان گسترده‌تری ارتباط برقرار می‌کنند.
وی با اشاره به جایگاه مشهد در سطح ملی و بین‌المللی، افزود: مشهد یک شهر بین‌المللی است و دیوارنگاره‌های آن نیز باید بتوانند متناسب با چنین جایگاهی نقش‌آفرینی کنند. مسئله فقط تعداد آثار یا کیفیت تک‌تک آن‌ها نیست، بلکه باید بررسی کرد که این آثار تا چه اندازه در مواجهه با مخاطبان ملی و بین‌المللی توانسته‌اند نقش خود را ایفا کنند. به نظر من، در این زمینه هنوز جای کار بسیار زیادی وجود دارد.
این هنرمند با بیان اینکه بخش زیادی از نقاشی‌های دیواری مشهد با هدف زیباسازی، پوشاندن آسیب‌های بصری و فضاسازی برای مناسبت‌هایی مانند استقبال از بهار اجرا می‌شوند، ادامه داد: این کارکردها اهمیت خود را دارند، اما باید پرسید آیا تمام ظرفیت دیوارنگاری مشهد را باید به همین موارد محدود کرد؟
میری تصریح کرد: لازم است از روزمرگی‌ها و پاسخ دادن صرف به مسائل درجه چندم عبور کنیم و این پرسش را در اولویت قرار دهیم که نقاشی‌های دیواری مشهد، با توجه به مخاطبان گسترده این شهر، چه نقشی در انتقال مفاهیم فرهنگی و تمدن‌سازی می‌توانند داشته باشند و برای تحقق این نقش چه برنامه‌ای لازم است.
وی با تأکید بر اینکه پیش از ارزیابی کیفیت و هویت آثار باید جایگاه و کارکرد این هنر مشخص شود، خاطرنشان کرد: دیوارنگاره‌ها به دلیل ابعاد و موقعیت خود می‌توانند بخشی از تصویر شهر را برای مخاطب شکل دهند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً با نگاهی تزئینی با آن‌ها برخورد کرد.
جرقه طلایی در تعامل هنرمند و سفارش‌دهنده شکل می‌گیرد
میری درباره تأثیر سفارش‌ها بر شکل‌گیری زبان بصری دیوارنگاری مشهد نیز گفت: در اجرای یک پروژه، سفارش‌دهنده، مجری و تعامل میان آن‌ها بر اثر هنری تأثیر می‌گذارند. خلق اثری در فضای آتلیه با حس و شهود شخصی هنرمند، با پروژه‌ای که در آن قرارداد، مسائل مالی و رفت‌وآمدهای اداری وجود دارد، تفاوت زیادی دارد.
وی افزود: یکی از مشکلات اصلی در خلق آثار تأثیرگذار و ماندگار، مدیریت رابطه میان هنرمند و سفارش‌دهنده است. هر دو طرف باید مهارت و درک کافی برای مواجهه با یک پروژه هنری داشته باشند و اجازه ندهند ادبیات اداری و اجرایی بر ماهیت هنری اثر غلبه کند.
این هنرمند با اشاره به اینکه گاهی تعامل مناسب میان طرفین به خلق اثری موفق منجر می‌شود، بیان کرد: در برخی پروژه‌ها، به دلیل شفاف نبودن رفت‌وآمدهای کاری و تعامل میان سفارش‌دهنده و هنرمند، نتیجه نهایی تحت تأثیر قرار می‌گیرد. رسیدن به یک اثر خوب، نیازمند تجربه و پختگی هر دو طرف است. سفارش‌دهنده نیز می‌تواند با تدوین روش‌نامه‌های دقیق، شیوه تعامل با هنرمند و اثر هنری را به‌گونه‌ای تنظیم کند که اقتضائات خاص هنر حفظ شود.
میری تأکید کرد: مسئله این نیست که سفارش‌دهنده در پروژه حضور نداشته باشد یا هنرمند بدون هیچ محدودیتی فعالیت کند، بلکه باید تعامل حرفه‌ای و سنجیده‌ای میان این دو شکل بگیرد. در چنین شرایطی، پروژه‌های شهری می‌توانند از سطح یک سفارش معمولی فراتر بروند و به آثار هنری ماندگار تبدیل شوند.
وی با بیان اینکه ارتقای دیوارنگاری مشهد بیش از افزایش تعداد آثار به تغییر نگاه نیاز دارد، خاطرنشان کرد: اگر ظرفیت این هنر به درستی شناخته شود، دیوارنگاری می‌تواند به ابزاری برای انتقال مفاهیم فرهنگی و هنری و ایفای نقش در تمدن‌سازی تبدیل شود. در این مسیر، هم هنرمند و هم سفارش‌دهنده باید نسبت به مسئولیت خود آگاه باشند تا دیوارنگاری مشهد به جای محدود ماندن در زیباسازی شهری، به جریانی جدی و قابل عرضه در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل شود.
هویت مشهد در دیوارنگاره‌ها کم‌رنگ است
یدالله شفیعی، یک هنرمند نقاش، در گفت‌وگو با ایسنا درباره وضعیت دیوارنگاری مشهد از نظر کیفیت و هویت هنری اظهار کرد: در چند سال گذشته و هم‌زمان با جدی‌تر شدن فعالیت‌های فرهنگی در حوزه شهری، اتفاقات خوبی در زمینه نقاشی دیواری، المان‌های شهری و دیگر فعالیت‌های هنری رخ داده است. اگر روند این فعالیت‌ها را از سال‌های ابتدایی تا امروز بررسی کنیم، می‌بینیم که تجربه هنرمندان، برگزارکنندگان و داوران بیشتر شده و کیفیت اجراها نیز در مقاطعی بهبود یافته است.
وی با اشاره به تأثیر مشکلات مالی بر این حوزه، افزود: در سال‌های اخیر، مسائل مالی و بودجه‌ای شرایط را تغییر داده است. برخی هنرمندان به دلیل مسائل اقتصادی تمایل کمتری برای شرکت در پروژه‌ها دارند و این موضوع می‌تواند بر کیفیت آثار تأثیر بگذارد.
شفیعی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از دیوارنگاره‌های مشهد سفارشی هستند، ادامه داد: معمولاً موضوع مشخصی به هنرمند سفارش داده می‌شود و طرح نیز بر اساس همان موضوع شکل می‌گیرد. به نظر من، حدود ۸۰ درصد آثار به نوعی تحت تأثیر سفارش هستند و اینکه دیوارنگاری مشهد به یک زبان بصری کاملاً مستقل رسیده باشد، همچنان جای کار دارد.
این هنرمند درباره میزان بازتاب هویت بومی مشهد در آثار شهری خاطرنشان کرد: در بسیاری از دیوارنگاره‌ها، نشانه‌های مربوط به آداب و رسوم مشهد، معاشرت مردم و زندگی روزمره شهروندان کمتر دیده می‌شود. البته حرم امام رضا(ع)، فردوسی و شاهنامه به‌عنوان نمادهای مهم مشهد و خراسان در برخی آثار مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما انتظار می‌رود معرفی مشاهیر و عناصر هویتی این منطقه گسترده‌تر باشد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی مشهد بیان کرد: این شهر از دو جنبه معنوی و فرهنگی و هنری اهمیت دارد. از یک سو، حرم امام رضا(ع) در آن قرار دارد و از سوی دیگر، فردوسی، آرامگاه او و میراث ادبی مرتبط با شاهنامه جایگاه ویژه‌ای به مشهد و خراسان بخشیده‌اند. اقداماتی برای بازنمایی این مؤلفه‌ها انجام شده، اما هنوز ظرفیت زیادی برای کار بیشتر وجود دارد.
شفیعی با تأکید بر اینکه معرفی هویت مشهد نباید به چند نماد شناخته‌شده محدود شود، افزود: موضوع فقط فردوسی نیست. اخوان ثالث و دیگر شاعران و شخصیت‌های فرهنگی، چهره‌های علمی و شهدای شاخص مشهد نیز می‌توانند دستمایه آثار شهری قرار گیرند. با وجود تلاش هنرمندان در این زمینه، هنوز به اندازه‌ای که انتظار می‌رود، هویت مشهد در دیوارنگاره‌ها بازتاب پیدا نکرده است.
کاهش انگیزه هنرمندان و افزایش انتظار مخاطبان
این هنرمند نقاش با اشاره به تأثیر تورم و افزایش هزینه‌ها بر تولید آثار شهری، اظهار کرد: نحوه تعامل مالی با هنرمندان و قیمت‌هایی که برای اجرای آثار در نظر گرفته می‌شود، از مسائل تأثیرگذار بر این حوزه است. برخی هنرمندان به همین دلیل ترجیح می‌دهند در پروژه‌ها شرکت نکنند و برخی نیز حضور محدودتری دارند. وقتی هزینه‌ها افزایش پیدا می‌کند، اما بودجه محدود می‌ماند، امکانات سفارش‌دهنده برای اجرای کار نیز کاهش می‌یابد و کیفیت می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.
شفیعی با اشاره به سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ و دوره‌های پیش از آن، ادامه داد: آن سال‌ها از نظر المان‌های شهری و نقاشی دیواری دوره‌های خوبی بود. میان هنرمندان رقابت و انگیزه وجود داشت و همین مسئله به تولید آثار متنوع‌تر و باکیفیت‌تر کمک می‌کرد. امروز نیز آثار قوی تولید می‌شوند، اما به نظر من تعداد آن‌ها محدودتر شده و آن انگیزه و رقابت گذشته کمتر دیده می‌شود.
وی دیوارنگاری را هنری با ارتباط مستقیم با مردم دانست و گفت: هنگام اجرای یک اثر، واکنش مردم را از نزدیک می‌بینم. این واکنش ممکن است مثبت یا منفی باشد، اما نشان می‌دهد که ارتباط مخاطب با نقاشی دیواری مستقیم است.
این هنرمند افزود: مردم امروز آثار زیادی دیده‌اند و سطح سواد بصری و انتظارشان نسبت به گذشته افزایش یافته است. زمانی که نقاشی دیواری هنوز در شهرها به اندازه امروز رایج نبود، اجرای آن می‌توانست جذابیت بیشتری داشته باشد، اما مخاطب امروز انتظار دارد آثار شهری هر سال بهتر، متنوع‌تر و قوی‌تر شوند. این انتظار طبیعی است و من نیز به‌عنوان یک نقاش و شهروند چنین انتظاری دارم.
شفیعی با تأکید بر ظرفیت دیوارنگاری برای معرفی هویت شهر خاطرنشان کرد: موضوعات متنوعی ازجمله فردوسی و دیگر مشاهیر، امام رضا(ع)، شخصیت‌های علمی، شهدا و عناصر فرهنگی و اجتماعی مشهد برای پرداخت هنری وجود دارد. امیدوارم آثار شهری بیش از گذشته بتوانند مردم و گردشگران را با فرهنگ، مشاهیر و ویژگی‌های این شهر آشنا کنند.
کیفیت دیوارنگاره‌های مشهد زیر سایه نگاه اقتصادی
احمد منصوب، یک هنرمند نقاش، در گفت‌وگو با ایسنا، دیوارنگاره‌های مشهد را از نظر کارکرد و کیفیت به چند دسته تقسیم کرد و اظهار کرد: بخش گسترده‌ای از این آثار در حاشیه معابر، دیوارهای طولانی، زمین‌ها و مجتمع‌ها اجرا شده‌اند؛ سطوحی که پیش از این عمدتاً سیمانی یا آجری و فاقد کیفیت بصری بودند. بخشی از دیوارنگاره‌ها برای تغییر محیط، زدودن آلودگی‌های بصری و تبدیل سطوح نامناسب به فضایی هنری اجرا شده‌اند، اما در برخی از آن‌ها جنبه هنری چندان قابل اعتنا نیست. در مقابل، نمونه‌هایی نیز وجود دارد که برخورد هوشمندانه‌تری با این موضوع داشته‌اند.
وی با اشاره به تفاوت میان انواع دیوارنگاره‌ها افزود: در سطح سه، عمدتاً با تزئینات ساده و نقوشی مواجه هستیم که در بسیاری موارد از کلیشه‌ها و نقوش اسلامی استفاده می‌کنند؛ هرچند در میان همین آثار نیز نمونه‌های قابل اعتنا وجود دارد. در سطح دو، طرح‌های ساده‌تر و تصویرسازی‌های گرافیکی دیده می‌شود که در آن‌ها به ترکیب‌بندی، رنگ، سطح و ایجاد لکه‌های رنگی توجه شده است. این عناصر می‌توانند هارمونی بصری ایجاد کنند و گاهی نیز از طریق نمادها و نشانه‌ها، پیام مشخصی را به مخاطب منتقل کنند.
این هنرمند ادامه داد: در برخی از آثار سطح دو، ترکیب خط، رنگ و سطح هوشمندانه انجام شده و تلاش شده است ضمن حذف آلودگی‌های بصری، پیام نیز به شکلی ملایم و غیرمستقیم انتقال یابد. بنابراین، نمی‌توان تمام دیوارنگاره‌های شهر را با یک معیار ارزیابی کرد؛ میان آثار صرفاً تزئینی و آثاری که از طراحی و مفهوم مشخص برخوردارند، تفاوت وجود دارد.
شهرداری مهم‌ترین سفارش‌دهنده دیوارنگاری مشهد است
منصوب با اشاره به نقش مدیریت شهری در گسترش دیوارنگاری مشهد، اظهار کرد: شهرداری در حال حاضر مهم‌ترین سفارش‌دهنده این آثار است. در سال‌های گذشته مجموعه‌هایی مانند بنیاد شهید نیز در این حوزه سفارش‌هایی داشته‌اند، اما با شکل‌گیری مدیریت هنری در شهرداری، فعالیت‌های دیوارنگاری سامان بیشتری پیدا کرد.
وی افزود: با وجود برنامه‌ریزی برای اختصاص بودجه و واگذاری اجرای برخی سطوح به مناطق شهرداری، در میان آثار اجراشده نمونه‌هایی وجود دارد که نه از طرح مناسبی برخوردارند و نه کیفیت اجرای قابل قبولی دارند. گاهی نیز طرح خوب است، اما اجرای ضعیف آن کیفیت نهایی را کاهش می‌دهد.
این هنرمند با اشاره به تأثیر نگاه اقتصادی بر کیفیت آثار بیان کرد: در مناقصه‌ها، قیمت یکی از عوامل مهم است و گاهی اجرای کار با حداقل کیفیت رنگ و اجرا انجام می‌شود. چنین رویکردی می‌تواند کیفیت نهایی دیوارنگاره‌ها را کاهش دهد.
منصوب درباره آثار سطح یک دیوارنگاری مشهد گفت: در این سطح، موضوعات جدی‌تری مورد توجه قرار می‌گیرند؛ ازجمله شهدا و قهرمانان شهر، خراسان و کشور، مشاهیر و شخصیت‌های فرهنگی، فردوسی و شاهنامه، شاعران، اندیشمندان، زیارت و حرم مطهر رضوی. در این آثار کمتر با کارکرد صرفاً تزئینی مواجهیم و بیشتر بر انتقال پیام تأکید می‌شود.
دیوارنگاری مشهد چیزی از تهران کم ندارد
این هنرمند درباره کیفیت هنری دیوارنگاری مشهد اظهار کرد: برای ارزیابی این آثار باید مبنای مشخصی داشته باشیم. اگر مشهد را با شهرهایی مانند تهران مقایسه کنیم، به نظر من نقاشی‌های دیواری مشهد چیزی از آن‌ها کم ندارد و حتی در برخی موارد، آثار مناسب‌تر و باکیفیت‌تری نیز در این شهر دیده می‌شود.
وی با اشاره به روند تاریخی این هنر در مشهد ادامه داد: از حدود سال ۱۳۷۵ به بعد، دیوارنگاری به شکل جدی‌تری در شهر آغاز شد و بنیاد شهید از نخستین مجموعه‌هایی بود که در این زمینه فعالیت داشت. در مقاطعی نیز معاونت فرهنگی سپاه و سپس شهرداری وارد این عرصه شدند و سفارش‌های بیشتری شکل گرفت.
منصوب با بیان اینکه در سال‌های بعد تلاش‌هایی برای افزایش کیفیت آثار صورت گرفت، افزود: به اعتقاد من، برخی از دیوارنگاره‌هایی که در مشهد اجرا شده‌اند، در تراز جهانی قرار دارند و شاید نمونه مشابهی از آن‌ها در دنیا وجود نداشته باشد. با این حال، توجه و باور کافی به ظرفیت هنر و هنرمندان مشهد وجود نداشته و برخی آثار آن‌گونه که باید دیده نشده‌اند. رسانه‌های جدید می‌توانند به معرفی این ظرفیت‌ها در سطح کشور و جهان کمک کنند.
وی با تأکید بر اینکه مسائل اقتصادی نباید به افت کیفیت منجر شود، خاطرنشان کرد: هنرمندانی با وجود دشواری‌های موجود همچنان در این حوزه فعالیت می‌کنند. اگر قدر آن‌ها بیشتر دانسته شود و موانع از مسیرشان برداشته شود، انگیزه بیشتری برای کار خواهند داشت و کیفیت آثار نیز افزایش می‌یابد.
مشهد هنوز می‌تواند به زبان بصری اختصاصی برسد
منصوب درباره تأثیر سفارش‌ها بر زبان بصری دیوارنگاری توضیح داد: نقاشی دیواری هنری مبتنی بر نگاه مردمی و جمعی است و مخاطب آن عموم مردم در سنین مختلف هستند. از سوی دیگر، سفارش‌دهنده نیز در بسیاری از موارد شهرداری است و طبیعتاً انتظار دارد اثر حامل پیام‌های ارزشمند و برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان قابل درک باشد؛ بنابراین، نقاشی دیواری نمی‌تواند کاملاً بیان شخصی هنرمند باشد.
وی ادامه داد: با این حال، زبان بصری هنرمند الزاماً وابسته به سفارش یا مناسبت نیست. ایده شخصی، حس درونی، روحیه، انگیزه، تجربه و درک هنری هنرمند در شکل‌گیری این زبان نقش دارند. حتی در اثری که بر اساس سفارش خلق می‌شود، فرم، شیوه اجرا و نگاه هنرمند می‌تواند ویژگی‌های شخصی او را نشان دهد.
این هنرمند با اشاره به اینکه در مشهد نیز هنرمندانی به زبان بصری شخصی نزدیک شده‌اند، اظهار کرد: اگر زبان بصری را فراتر از تکنیک در نظر بگیریم، این زبان تا حد زیادی می‌تواند مستقل از سفارش‌ها و مناسبت‌های اداری باشد. با این حال، بررسی اینکه آیا دیوارنگاری مشهد به یک زبان بصری اختصاصی رسیده است، به پژوهش جدی و مقایسه آثار این شهر با نمونه‌های دیگر نیاز دارد.
منصوب افزود: موضوعاتی مانند زیارت، مشاهیر و شاعران، شهدای خراسان و به‌ویژه فردوسی و شاهنامه می‌توانند از مؤلفه‌های هویت مشهد و خراسان در دیوارنگاری باشند. در این مسیر، هم موضوع و هم روش اجرا اهمیت دارد؛ موضوع باید تا حد امکان با هویت منطقه ارتباط داشته باشد و شیوه اجرا نیز بتواند به شکل‌گیری زبان بصری متفاوت کمک کند.
وی با اشاره به دشواری تفکیک ویژگی‌های منطقه‌ای در هنرهای تجسمی گفت: بسیاری از مفاهیم به‌کاررفته در نقاشی‌های دیواری، بخشی از گنجینه‌های فرهنگی مشترک کشور هستند. اگر قرار باشد برای دیوارنگاری مشهد زبان اختصاصی تعریف شود، لازم است اندیشمندان، هنرمندان، استادان دانشگاه و مدیریت شهری با یکدیگر همفکری کنند تا مؤلفه‌ها و نشانه‌های مختص این شهر شناسایی و تثبیت شوند.
زندگی واقعی شهروندان باید در دیوارنگاره‌ها دیده شود
این هنرمند نقاش درباره بازتاب زندگی شهروندان مشهدی در دیوارنگاره‌ها اظهار کرد: برای شناخت زندگی واقعی مردم باید به کارکرد، ابعاد وجودی و توسعه شهر توجه کرد. وجه معنوی مشهد یکی از نقاط برجسته هویت این شهر است و طبیعی است که در آثار دیوارنگاری نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در انتخاب موضوع و طراحی آثار می‌توان مؤلفه‌های دیداری مرتبط با زندگی شهروندان را نیز وارد دیوارنگاره‌ها کرد. برای مثال، زندگی و شخصیت شهدای مشهد و خراسان می‌تواند یکی از موضوعاتی باشد که عناصر مرتبط با زیست مردم این شهر را بازتاب می‌دهد. با این حال، همچنان می‌توان با توجه بیشتر، ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی و زندگی واقعی شهروندان را در آثار شهری پررنگ‌تر کرد.
منصوب درباره رابطه هنرمندان با شهرداری و سفارش‌دهندگان نیز گفت: هنرمند باید دلگرم باشد و روح او در پیچ‌وخم‌های اداری گرفتار نشود. نباید دائماً نگران مسائل حقوقی و اداری کار خود باشد. بسیاری از هنرمندان از همین راه امرار معاش می‌کنند و در شرایط دشوار آب‌وهوایی، از گرمای تابستان تا سرمای زمستان، روی دیوار کار می‌کنند؛ فعالیتی که به عشق و علاقه نیاز دارد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت از هنرمندان واقعی این عرصه خاطرنشان کرد: مسئولان باید این هنرمندان را بشناسند و شرایط فعالیتشان را درک کنند. اگر موانع برطرف شود و آثار مورد توجه قرار گیرند، هنرمندان انگیزه بیشتری برای خلق آثار جدید و تأثیرگذار پیدا می‌کنند.
این هنرمند درباره تصویری که گردشگران از مشهد از طریق دیوارنگاره‌ها دریافت می‌کنند، بیان کرد: باید با دقت بررسی شود که آیا آثار موجود واقعاً معرف مشهد هستند و تا چه اندازه ویژگی‌های اختصاصی این شهر را نشان می‌دهند. هنوز این نگاه به‌صورت جدی در میان مسئولان شکل نگرفته است که دیوارنگاری می‌تواند ابزاری برای معرفی شهر به گردشگران باشد.
منصوب تصریح کرد: مشهد علاوه بر جایگاه زیارتی، پیشینه تاریخی، فرهنگی و هنری گسترده‌ای دارد و دیوارنگاری می‌تواند مجموعه‌ای از این ویژگی‌ها را در معرض دید شهروندان، زائران و گردشگران قرار دهد. تحقق این هدف، به حضور هنرمندان توانمند، نگاه تخصصی، حمایت مسئولان، پژوهش، توجه رسانه‌ای و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد.
در مجموع، دیدگاه‌های این سه هنرمند نشان می‌دهد که مسئله دیوارنگاری مشهد صرفاً تعداد آثار یا پوشاندن دیوارهای فرسوده نیست، بلکه به تعریف کارکرد این هنر در فضای شهری، کیفیت اجرا، شیوه سفارش‌گذاری و میزان توجه به هویت شهر بازمی‌گردد. اگر دیوارنگاری تنها ابزاری برای زیباسازی، کاهش آلودگی‌های بصری یا فضاسازی مناسبتی باشد، بخش مهمی از ظرفیت آن نادیده گرفته می‌شود.
مشهد با تکیه بر جایگاه زیارتی، تاریخی، فرهنگی و ادبی خود، ظرفیت شکل دادن به هویتی بصری را دارد که از فردوسی و شاهنامه و چهره‌های ادبی و علمی تا مفهوم زیارت، حرم مطهر رضوی، شهدای خراسان، آیین‌ها و زندگی روزمره شهروندان را در بر بگیرد. با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها زمانی می‌تواند به شکل‌گیری زبانی بصری متمایز کمک کند که به تکرار چند نماد شناخته‌شده محدود نشود و هنرمندان فرصت داشته باشند آن‌ها را با نگاهی تازه بازخوانی کنند.
انتهای پیام
