بهمن آرمان در گفت‌وگو با ایسنا درباره دلایل بحران سرمایه‌گذاری و کاهش توان رقابت فناورانه اروپا، اظهار کرد: یکی از نشانه‌های این عقب‌ماندگی به گزارشی بازمی‌گردد که یک ژنرال فرانسوی در جریان بررسی عملیات نظامی آمریکا در افغانستان تهیه کرده بود. در این گزارش، فاصله تجهیزات نظامی اروپا با آمریکا حدود ۲۰ سال ارزیابی شده بود. بررسی‌های انجام‌شده پس از این گزارش نیز نشان داد، که اروپا برای جبران این فاصله، با کمبود نرم‌افزار، سخت‌افزار، ماشین‌آلات، فناوری و منابع مالی کافی مواجه است.
وی ادامه داد: تحولات سال‌های اخیر، به‌ویژه جنگ اوکراین و درگیری‌های نظامی در منطقه، بار دیگر محدودیت‌های اروپا را آشکار کرده است. بخش قابل توجهی از هزینه‌های مرتبط با جنگ اوکراین بر دوش کشورهای اروپایی قرار گرفته و این موضوع توان مالی دولت‌های این قاره را تحت فشار قرار داده است. در چنین شرایطی، منابع کمتری برای سرمایه‌گذاری در صنایع دفاعی و توسعه فناوری باقی می‌ماند.
این اقتصاددان با اشاره به ساختار سیاسی کشورهای اروپایی، بیان کرد: دولت‌های اروپایی در چارچوب نظام‌های دموکراتیک فعالیت می‌کنند و حفظ رضایت عمومی و جلب آرای مردم از اولویت‌های اصلی آن‌هاست. بنابراین، اختصاص منابع عمومی به هزینه‌های نظامی و دفاعی با محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی مواجه است و دولت‌ها نمی‌توانند به‌راحتی هزینه‌های سنگین این بخش را بر جامعه تحمیل کنند.
آرمان یکی دیگر از عوامل عقب‌ماندگی فناورانه اروپا را محدودیت امکانات پژوهشی دانشگاه‌ها دانست و گفت: دانشگاه‌های معتبر آمریکا از منابع مالی قابل توجهی برخوردارند، که بخش مهمی از آن از طریق همکاری با شرکت‌های بزرگ، به‌ویژه در صنایع نظامی، دارویی و فناوری‌های حساس، تأمین می‌شود. این همکاری‌ها امکان اجرای پروژه‌های پژوهشی گسترده و پرهزینه را فراهم می‌کند، ظرفیتی که در بسیاری از دانشگاه‌های اروپایی به همان میزان وجود ندارد.
وی با اشاره به اهمیت ارتباط دانشگاه و صنعت در توسعه فناوری، بیان کرد: در آمریکا، شرکت‌های بزرگ برای حل مسائل فنی و ارتقای محصولات خود، منابع مالی قابل توجهی در اختیار دانشگاه‌ها قرار می‌دهند. برای مثال، در حوزه صنعت خودرو، شرکت‌هایی مانند ولوو برای کاهش مصرف سوخت کامیون‌ها و افزایش ظرفیت حمل بار، پروژه‌های تحقیقاتی متعددی تعریف می‌کنند. چنین همکاری‌هایی در آمریکا نیز گستردگی زیادی دارد و به دانشگاه‌ها امکان می‌دهد تحقیقات خود را به مراحل کاربردی برسانند.
این اقتصاددان خاطرنشان کرد: محدودیت منابع مالی دانشگاه‌های اروپایی موجب شده است بخشی از پژوهشگران و استادان مستعد برای دسترسی به امکانات پیشرفته‌تر، فعالیت علمی خود را در آمریکا ادامه دهند. به همین دلیل، بسیاری از دانشمندان اروپایی در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی آمریکا مشغول به کار هستند و این مسئله در حوزه‌هایی مانند فیزیک و پزشکی نیز قابل مشاهده است.
آرمان با تأکید بر نقش فناوری‌های دوگانه در تشدید فاصله اروپا و آمریکا، ادامه داد: برخی فناوری‌ها علاوه بر کاربردهای پزشکی و صنعتی، قابلیت استفاده در حوزه‌های نظامی و اطلاعاتی را نیز دارند و به همین دلیل، انتقال و صادرات آن‌ها با محدودیت‌هایی مواجه است. برای نمونه، برخی تجهیزات پزشکی از فناوری‌هایی بهره می‌برند، که می‌توانند کاربردهای نظامی یا اطلاعاتی داشته باشند و همین مسئله دسترسی کشورهای دیگر به آن‌ها را دشوار می‌کند.
وی ادامه کرد: حتی در مواردی که آمریکا تجهیزات پیشرفته نظامی را به کشورهای دیگر می‌فروشد، لزوماً همان سطح از فناوری و قابلیت‌هایی را که در اختیار نیروهای خود قرار داده است، به خریداران منتقل نمی‌کند. برای مثال، جنگنده‌های اف ۳۵ که به کشورهای دیگر عرضه می‌شوند، ممکن است از نظر برخی سامانه‌ها و قابلیت‌های عملیاتی با نمونه‌های مورد استفاده ارتش آمریکا تفاوت داشته باشند. این موضوع نشان می‌دهد، که دسترسی به فناوری پیشرفته صرفاً با برخورداری از منابع مالی امکان‌پذیر نیست و محدودیت‌های انتقال فناوری نیز نقش مهمی دارد.
این اقتصاددان با اشاره به هزینه‌های سنگین توسعه فناوری‌های نظامی، بیان کرد: ساخت تجهیزات پیشرفته‌ای مانند بمب‌های سنگرشکن و هواپیماهای رادارگریز، به زیرساخت صنعتی، دانش تخصصی و سرمایه‌گذاری گسترده نیاز دارد. اروپا در شرایط کنونی از نظر منابع مالی و ظرفیت‌های فناورانه با محدودیت‌هایی روبه‌روست، که جبران فاصله آن با آمریکا را دشوار می‌کند.
آرمان با اشاره به جایگاه اقتصادی آمریکا در جهان، خاطرنشان کرد: آمریکا با وجود بدهی عمومی بالا، به دلیل جایگاه دلار در نظام مالی بین‌المللی و امکان انتشار اوراق بدهی، از ظرفیت قابل توجهی برای تأمین منابع مالی برخوردار است. بخش مهمی از این اوراق توسط کشورهای دیگر خریداری می‌شود و همین مسئله به دولت آمریکا امکان می‌دهد منابع مالی مورد نیاز خود را تأمین کند.
وی با بیان اینکه اندازه اقتصاد به‌تنهایی معیار سنجش قدرت فناورانه کشورها نیست، ادامه داد: در ارزیابی توان اقتصادی کشورها باید علاوه بر حجم تولید ناخالص داخلی، به نوع محصولات تولیدی، سطح فناوری به‌کاررفته در آن‌ها و ارزش افزوده توجه کرد. ممکن است کشوری حجم بالایی از کالا تولید کند، اما اگر این محصولات از فناوری پیشرفته برخوردار نباشند، نمی‌توان آن را از نظر توان رقابت فناورانه هم‌سطح کشورهای پیشرو دانست.
این اقتصاددان با اشاره به وضعیت تولید و صادرات ایران، اضافه کرد: برای ارزیابی جایگاه اقتصادی کشورها، صرفاً رتبه تولید یا حجم صادرات کافی نیست، بلکه ترکیب صادرات و میزان فناوری و ارزش افزوده محصولات اهمیت دارد. وابستگی به فروش مواد خام و صادرات محصولات با ارزش افزوده پایین، موجب می‌شود ظرفیت‌های اقتصادی کشور به قدرت فناورانه و صنعتی تبدیل نشود.
آرمان بیان کرد: در صنعت نفت نیز به جای توسعه کافی ظرفیت پالایش و تولید فرآورده‌های نفتی، همچنان با واردات قابل توجه برخی محصولات مواجه هستیم. همچنین واردات سالانه بنزین با هزینه‌ای در حدود 4میلیارد دلار، در شرایطی انجام می‌شود، که توسعه پالایشگاه‌ها و افزایش ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی می‌تواند به کاهش وابستگی و افزایش ارزش افزوده منابع داخلی کمک کند.
وی درباره گزینه‌های پیش روی دولت‌های اروپایی برای مدیریت فشارهای اقتصادی و فناورانه، خاطرنشان کرد: اروپا در بسیاری از حوزه‌ها به این جمع‌بندی رسیده است، که در شرایط فعلی امکان رقابت با آمریکا را ندارد و باید برتری فناورانه این کشور را در برخی زمینه‌ها بپذیرد. همان‌طور که در حوزه‌هایی مانند فناوری فضایی، تولید دارو و تجهیزات پیشرفته، فاصله قابل توجهی میان آمریکا و اروپا وجود دارد، در حوزه نظامی نیز اروپا با محدودیت‌های مشابهی روبه‌روست.
این استاد دانشگاه تهران ادامه داد: اروپا برای تغییر این وضعیت به سرمایه‌گذاری گسترده، منابع مالی پایدار و زیرساخت‌های پژوهشی پیشرفته نیاز دارد، اما فراهم کردن این امکانات در کوتاه‌مدت و با توجه به فشارهای اقتصادی و هزینه‌های جاری دولت‌ها دشوار به نظر می‌رسد. از این رو، به نظر می‌رسد کشورهای اروپایی در شرایط کنونی گزینه‌های محدودی برای جبران فاصله فناورانه خود با آمریکا داشته باشند.
آرمان با اشاره به تأثیر محدودیت‌های انتقال فناوری بر صنایع ایران، ادامه داد: تجربه توسعه صنایع مختلف در ایران نشان می‌دهد، که حتی تأمین منابع مالی نیز همیشه به معنای دسترسی به فناوری مورد نیاز نیست. در برخی پروژه‌های صنعتی، به دلیل وجود حقوق مالکیت فکری و ثبت اختراعات، امکان تولید تجهیزات بدون خرید امتیاز فناوری وجود نداشت و در مواردی ناچار به خرید تجهیزات از شرکت‌های واسطه خارجی بودیم.
وی با اشاره به تجربه احداث واحدهای پتروشیمی در عسلویه، بیان کرد: در برخی موارد، تجهیزات مورد نیاز از طریق شرکت‌های اروپایی خریداری می‌شد، شرکت‌هایی که خود پیش‌تر فناوری یا تجهیزات مورد نظر را از آمریکا تهیه کرده بودند. این موضوع نشان می‌دهد، که وابستگی فناورانه می‌تواند حتی در زنجیره تأمین صنایع بزرگ نیز وجود داشته باشد.
این اقتصاددان با اشاره به آسیب‌دیدن برخی واحدهای صنعتی و انرژی کشور، خاطرنشان کرد: واحدهای بزرگی مانند فولاد مبارکه و فولاد خوزستان از تجهیزات و فناوری‌های پیچیده‌ای استفاده می‌کنند، که بخشی از آن‌ها از کشورهای خارجی، از جمله آمریکا و کشورهای اروپایی، تأمین شده است. بازسازی چنین واحدهایی به دلیل پیچیدگی تجهیزات و محدودیت دسترسی به فناوری‌های مورد نیاز، با دشواری همراه خواهد بود.
آرمان ادامه داد: در حوزه صنعت نفت و گاز نیز آسیب‌دیدن تأسیسات و پالایشگاه‌ها می‌تواند پیامدهای بلندمدتی بر ظرفیت تولید کشور داشته باشد. بر اساس اعلام وزارت نفت، بازسازی برخی تأسیسات آسیب‌دیده در عسلویه ممکن است حدود دو سال و نیم زمان ببرد.
وی تاکید کرد: مسئله اصلی این است که در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی، تأمین تجهیزات جایگزین و فناوری‌های پیچیده به‌آسانی امکان‌پذیر نیست. بنابراین، همان‌طور که کشورهای اروپایی برای جبران فاصله خود با آمریکا با محدودیت‌های مالی و فناورانه مواجه‌اند، ایران نیز در برخی صنایع راهبردی با مشکل دسترسی به فناوری و تجهیزات مورد نیاز روبه‌روست. در چنین شرایطی، بازسازی ظرفیت‌های صنعتی آسیب‌دیده به منابع مالی، دانش فنی و دسترسی به زنجیره تأمین فناوری وابستگی زیادی دارد.
انتهای پیام
